Nie mogę spać: bezsenność, jej przyczyny i sposoby leczenia

Jedna czy dwie nieprzespane noce przed ważnym egzaminem albo po kłótni to normalna reakcja na stres. O zaburzeniu snu myślę wtedy, gdy problem wraca regularnie, mimo że mam czas i warunki, żeby się wyspać, i gdy zaczyna przeszkadzać mi w dzień. Typowe objawy nocne to:

• długie zasypianie, często z gonitwą myśli i patrzeniem na zegarek;
• wybudzanie się w nocy i trudność z ponownym zaśnięciem;
• budzenie się dużo wcześniej, niż planowałem, bez możliwości dospania;
• sen płytki, po którym nie czuję się wypoczęty.

Skutki dzienne bywają ważniejsze niż sama liczba godzin snu. Należą do nich zmęczenie i senność, kłopoty z koncentracją i pamięcią, rozdrażnienie, obniżony nastrój, spadek wydajności w pracy czy w nauce i większa podatność na pomyłki, także za kierownicą. Często pojawia się też lęk przed kolejną nocą, który sam w sobie utrudnia zaśnięcie i napędza błędne koło.

Bezsenność krótkotrwała trwa zwykle kilka dni lub tygodni i mija, gdy ustępuje jej przyczyna. Przewlekła utrzymuje się miesiącami, a nawyki wyuczone w tym czasie (długie leżenie w łóżku bez snu, drzemki, nadrabianie snu w weekendy) potrafią podtrzymywać ją nawet wtedy, gdy pierwotny powód już minął.

Bezsenność rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle coś ją uruchamia, a coś innego sprawia, że nie chce minąć, i obie te grupy działają jednocześnie. Przeglądam tę listę i sprawdzam, co dotyczy mnie:

• stres, przeciążenie pracą, żałoba, zmiany życiowe;
• zaburzenia psychiczne: depresja, zaburzenia lękowe, PTSD, choroba afektywna dwubiegunowa; ChPL zolpidemu przypomina wprost, że bezsenność może być objawem depresji;
• choroby somatyczne: przewlekły ból, choroby tarczycy, zgaga i refluks nocny, częste oddawanie moczu w nocy;
• zaburzenia oddychania w czasie snu, zwłaszcza bezdech senny (głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu, poranny ból głowy);
• leki: na przykład przy metylofenidacie bezsenność należy do bardzo częstych działań niepożądanych, a przy buspironie do częstych;
• kofeina, nikotyna, alkohol (ułatwia zaśnięcie, ale spłyca i rozbija sen), późne ciężkie posiłki;
• nieregularny rytm dnia, praca zmianowa, ekran telefonu w łóżku.

Na początek wystarczy lekarz rodzinny. Do psychiatry w ramach NFZ mogę pójść bez skierowania, co ma sens, gdy bezsenności towarzyszy obniżony nastrój, lęk albo inne objawy psychiczne. Bezsenność rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie rozmowy, więc dobrze przygotować odpowiedzi na kilka pytań: od kiedy źle śpię, o której się kładę i wstaję, ile razy budzę się w nocy, jak funkcjonuję w dzień, jakie leki i używki przyjmuję.

Bardzo pomaga dzienniczek snu prowadzony przez 1-2 tygodnie. Gdy lekarz podejrzewa bezdech senny lub inne zaburzenie snu, może skierować mnie na badanie snu (polisomnografię), a przy podejrzeniu choroby somatycznej na badania krwi. ChPL zolpidemu podkreśla, że przed sięgnięciem po lek nasenny trzeba w miarę możliwości ustalić i usunąć przyczynę bezsenności. Brak poprawy po 7-14 dniach leczenia bywa sygnałem, że w tle jest jeszcze nierozpoznana choroba psychiczna albo somatyczna.

Pierwszym wyborem w leczeniu przewlekłej bezsenności jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT-I). Obejmuje stałe pory wstawania, ograniczenie czasu spędzanego w łóżku bez snu, wstawanie z łóżka, gdy nie mogę zasnąć, pracę z myślami typu „jutro nie dam rady” i techniki rozluźniania. Daje efekt trwalszy niż tabletki, bo zmienia mechanizmy, które podtrzymują niespanie. Jak szukać terapii w ramach NFZ, opisuję w tekście psychoterapia w ramach NFZ.

Poniższa tabela zestawia najczęstsze opcje. Leki z tabeli dobiera lekarz po ustaleniu przyczyny bezsenności.

• nie biorę tabletek nasennych od znajomych ani z nielegalnych źródeł w internecie;
• nie łączę zolpidemu z alkoholem ani z opioidami; według ChPL połączenie z opioidami może powodować uspokojenie, depresję oddechową, śpiączkę i zgon;
• lek biorę tylko wtedy, gdy mam przed sobą możliwość nieprzerwanego, 8-godzinnego snu, bo zmniejsza to ryzyko niepamięci następczej;
• sam nie wydłużam kuracji: ChPL mówi, że im dłużej trwa stosowanie, tym większe ryzyko nadużywania i uzależnienia, więc o każdym przedłużeniu decyduje lekarz po ponownej ocenie;
• nie kończę dłuższego leczenia nagle, tylko ustalam z lekarzem stopniowe odstawianie, które ChPL wlicza w czas terapii.

Jeśli bezsenność jest częścią depresji i lekarz włącza lek przeciwdepresyjny, na przykład trazodon albo mirtazapinę, muszę znać ostrzeżenie z punktu 4.4 ChPL. Przez pierwsze tygodnie brania leku oraz po każdej korekcie dawki mogą na pewien czas przybrać na sile lęk, niepokój i myśli samobójcze, a najbardziej narażone są osoby, które nie skończyły 25 lat. Wtedy kontaktuję się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwonię pod 112. Dobrze, gdy bliscy też wiedzą, na co zwracać uwagę.

Przy zolpidemie ChPL ostrzega z kolei przed złożonymi zachowaniami we śnie, takimi jak chodzenie, jedzenie czy prowadzenie auta bez pełnego wybudzenia, oraz przed niepamięcią następczą. Lek jest przeciwwskazany m.in. przy bezdechu sennym, ciężkiej niewydolności oddechowej i ciężkiej niewydolności wątroby. O melatoninie piszę szerzej w tekście melatonina a sen.

Bezsenność bywa pierwszym sygnałem poważniejszego kryzysu. Natychmiastowej pomocy szukam, gdy pojawiają się myśli samobójcze, gdy kilka nocy prawie nie śpię, a mimo to czuję nienaturalny przypływ energii i gonitwę myśli, gdy słyszę lub widzę rzeczy, których inni nie dostrzegają, albo gdy przysypiam za kierownicą.

• 116 123 (całodobowo, bezpłatnie) - tu dzwonię jako dorosły, gdy przeżywam kryzys emocjonalny;
• 800 70 2222 (całodobowo, bezpłatnie) - Centrum Wsparcia, które pomaga dorosłym w kryzysie psychicznym;
• 116 111 (całodobowo, bezpłatnie) - telefon zaufania, z którego mogą skorzystać dzieci i nastolatki;
• 112 - numer alarmowy, gdy życie jest bezpośrednio zagrożone.

Online nie dostanę rozpoznania bezsenności ani pierwszego doboru leku nasennego. To zadanie lekarza na wizycie. Przez japorecepte składam za to wniosek o przedłużenie terapii, którą mój lekarz już prowadzi i którą mam udokumentowaną. Wypełniam formularz z wywiadem, dołączam dokumenty, a wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno). Dodatkowe pytania zadaje na czacie, nie przez wideo ani telefon.

Zolpidem należy do substancji psychotropowych grupy IV-P, więc recepta bez badania jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy ostatnie badanie odbyło się w ciągu poprzednich 3 miesięcy, a wykupić ją trzeba najpóźniej w 30 dni. Lekarz może odmówić, na przykład gdy leczenie nasenne trwa dłużej, niż przewiduje ChPL. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły są na stronie recepta na leki psychiatryczne.

O zwolnieniu z powodu kłopotów ze snem decyduje lekarz na podstawie stwierdzonych objawów i rozpoznania, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Stilnox (zolpidem), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (trazodon), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Mirtor (mirtazapina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Circadin (melatonina), EMA
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje (Dz.U. 2025 poz. 1678)
• Ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2026 poz. 612)