Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD): objawy, przyczyny i leczenie

ChAD (dawniej psychoza maniakalno-depresyjna) to nawracające zaburzenie nastroju, w którym okresy obniżonego nastroju przeplatają się z okresami wzmożonego nastroju i energii.

Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze, czasem przez długie miesiące albo lata.

Lekarze wyróżniają kilka postaci. W typie I występują pełnoobjawowe epizody manii, często wymagające leczenia szpitalnego, a zwykle także epizody depresji. W typie II zamiast manii pojawia się hipomania - łagodniejsze i krótsze podwyższenie nastroju - a dominują epizody depresji. To rozróżnienie ma znaczenie przy wyborze leków.

W manii i hipomanii nastrój i energia są nadmiernie podwyższone, co objawia się m.in.:

• dużą ilością energii i małą ilością snu bez uczucia zmęczenia;
• przyspieszonym tokiem myśli, szybkim i obfitym mówieniem, przeskakiwaniem z tematu na temat;
• przekonaniem o wyjątkowych możliwościach, nierealnymi planami;
• drażliwością, wybuchowością, konfliktami z bliskimi;
• ryzykownymi decyzjami: duże wydatki, kredyty, ryzykowna jazda, przygodne kontakty seksualne;
• w ciężkiej manii objawami psychotycznymi, np. urojeniami wielkościowymi.

Epizod depresji w ChAD przypomina zwykłą depresję, a w stanach mieszanych objawy obu biegunów występują jednocześnie.

W depresji pojawiają się smutek albo pustka, utrata zainteresowań i radości, spadek energii, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, kłopoty z koncentracją, a czasem myśli samobójcze. Więcej o obniżonym nastroju w artykule depresja - objawy i leczenie.

Stany mieszane, np. przygnębienie razem z pobudzeniem, gonitwą myśli i niepokojem, są szczególnie obciążające i niebezpieczne, bo łączą rozpacz z dużą energią do działania.

Najważniejsza różnica to obecność epizodów manii lub hipomanii - w depresji jednobiegunowej nastrój obniża się i wraca do normy, ale nie wznosi się ponad nią.

Hipomanię łatwo przeoczyć, bo bywa odbierana jako czas wyjątkowej formy i produktywności. Dlatego wiele osób przez lata leczy się wyłącznie z powodu depresji.

Ma to znaczenie praktyczne. Charakterystyka sertraliny, typowego leku przeciwdepresyjnego, podaje, że u niewielkiej części leczonych pojawiają się objawy manii lub hipomanii, a gdy pacjent wchodzi w fazę maniakalną, lek należy odstawić. Dlatego w ChAD leki przeciwdepresyjne, jeśli w ogóle się je stosuje, podaje się ostrożnie i zwykle razem ze stabilizatorem nastroju.

Na początku leczenia lekiem przeciwdepresyjnym i po zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić; charakterystyki opisują to ryzyko jako największe u osób przed 25. rokiem życia. Trzeba wtedy od razu skontaktować się z lekarzem, a przy zagrożeniu zadzwonić pod 112.

Dokładna przyczyna nie jest znana, ale duże znaczenie mają geny - dziedziczy się jednak podatność, a nie samą chorobę.

ChAD częściej występuje u osób, których rodzice albo rodzeństwo chorują na ChAD lub inne zaburzenia nastroju. Wiele osób z obciążonym wywiadem rodzinnym nigdy nie zachoruje, a choroba pojawia się też u ludzi bez takich krewnych.

Epizody mogą wyzwalać czynniki zewnętrzne: długotrwały brak snu, silny stres, nagłe zmiany rytmu dnia, alkohol i narkotyki, a u kobiet okres po porodzie. Znajomość własnych wyzwalaczy to ważna część leczenia.

Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie szczegółowego wywiadu o przebiegu nastroju w ciągu całego życia - nie ma badania krwi ani obrazowego, które potwierdzałoby chorobę.

Lekarz pyta o nastrój, sen, energię i zachowanie. Bardzo pomaga relacja bliskich, bo w manii chory często nie dostrzega zmiany. Nagły, nienaturalny przypływ energii po leku przeciwdepresyjnym to ważna wskazówka diagnostyczna, o której trzeba powiedzieć lekarzowi.

Badania dodatkowe wykluczają inne przyczyny, np. choroby tarczycy czy działanie substancji psychoaktywnych, i oceniają stan zdrowia przed leczeniem. Pomocny bywa dzienniczek nastroju z codziennymi zapiskami o nastroju, śnie i ważnych wydarzeniach. Na wizytę warto zabrać dokumentację i listę wszystkich dotychczas przyjmowanych leków.

Leczenie ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym; opiera się na stabilizatorach nastroju, niektórych lekach przeciwpsychotycznych i psychoterapii.

Zwykle trwa długo, często latami, a wybór leków zależy od dominującej fazy, chorób współistniejących i planów, np. ciąży. Przegląd leków przeciwpsychotycznych zawiera kategoria leki przeciwpsychotyczne.

Lit wymaga regularnych badań i dbania o nawodnienie, lamotrygina - uwagi przy antykoncepcji hormonalnej, a kwetiapina - ostrożności z alkoholem i prowadzeniem pojazdów.

Przed włączeniem litu sprawdza się tarczycę, nerki, EKG, sód i glukozę, a w trakcie leczenia okresowo nerki i wapń. Lit kumuluje się w organizmie przy odwodnieniu, dlatego ważne jest picie płynów i nieograniczanie soli na własną rękę; przy biegunce albo obfitym poceniu, np. w gorączce, trzeba skontaktować się z lekarzem. Stężenie litu mogą podnieść m.in. NLPZ (leki przeciwbólowe), część leków na nadciśnienie (inhibitory ACE, sartany) i leki moczopędne - o każdym nowym preparacie należy poinformować lekarza lub farmaceutę.

Tabletki z estrogenami (antykoncepcja hormonalna) obniżają stężenie lamotryginy, a ich odstawienie może je podnieść - o każdej zmianie trzeba poinformować lekarza. Przy kwetiapinie trzeba uważać na alkohol i inne leki działające na mózg, a prowadzić pojazdy dopiero po poznaniu reakcji na lek.

Leków nie należy odstawiać samodzielnie, nawet przy dobrym samopoczuciu - jest ono zwykle efektem leczenia, a nagłe przerwanie terapii zwiększa ryzyko nawrotu. Planowaną ciążę trzeba omówić z psychiatrą z wyprzedzeniem, bo lit jest w ciąży przeciwwskazany, a zmiana leczenia wymaga czasu.

Najbardziej pomaga przewidywalność: stałe pory snu i posiłków, ostrożność przy pracy zmianowej i podróżach przez strefy czasowe.

Skrócony sen bywa zarówno pierwszym sygnałem manii, jak i czynnikiem, który ją napędza.

Z psychiatrą lub terapeutą warto ułożyć plan na wypadek nawrotu: listę wczesnych sygnałów (np. mniejsza potrzeba snu, nagły przypływ pomysłów, wycofanie z kontaktów) i działań - do kogo dzwonić, kiedy przyspieszyć wizytę, kto pomoże z finansami przy utracie kontroli. Dobrze, gdy zna go też ktoś bliski.

Alkohol i narkotyki destabilizują nastrój i wchodzą w interakcje z lekami. Regularny ruch, ograniczenie kofeiny wieczorem i rozsądne obciążenie pracą nie zastąpią leczenia, ale ułatwiają utrzymanie równowagi. ChAD to choroba, a nie słabość charakteru.

Natychmiastowej pomocy wymagają myśli samobójcze, utrata kontroli nad zachowaniem w manii, urojenia, kolejne nieprzespane noce oraz objawy możliwego zatrucia litem.

Zatrucie litem może objawiać się nasilonymi wymiotami, biegunką, grubym drżeniem rąk, osłabieniem mięśni, bełkotliwą mową, chwiejnym chodem lub splątaniem - wymaga pilnej pomocy.

• 116 123 - linia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111 - numer dla dzieci i nastolatków do 18. roku życia, całodobowo, bezpłatnie;
• 112 - gdy życie chorego lub innej osoby jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

Online można złożyć wniosek o przedłużenie leczenia ustalonego i prowadzonego przez psychiatrę, gdy stan jest stabilny; rozpoznania ani pierwszego doboru leków nie przeprowadza się zdalnie.

Ostry epizod manii czy ciężkiej depresji wymaga osobistej oceny, a czasem leczenia szpitalnego. Serwis ja po receptę nie prowadzi rozmów wideo ani telefonicznych i nie rozpoczyna nowej terapii.

Pacjent odpowiada na pytania w formularzu i załącza dokumentację; przy licie także ostatni wynik jego stężenia we krwi. Wniosek ocenia lekarz, który pytania uzupełniające zadaje na czacie. Może odmówić, gdy dokumentacja nie wystarcza albo stan wymaga wizyty. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, więc gdy lekarz odmówi, nie podlega zwrotowi. Przebieg wniosku opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.

Zwolnienie lekarskie z powodu zaostrzenia ChAD najlepiej uzyskać od psychiatry prowadzącego. Wniosek o zwolnienie online lekarz ocenia indywidualnie i w sprawach psychiatrycznych może skierować do psychiatry.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Zoloft (sertralina), URPL
• Telefon wsparcia 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222