Zaparcia: objawy, przyczyny i co pomaga na wypróżnienie

Przy zwykłych zaparciach działa kolejność: najpierw nawyki, potem łagodne leki, a dopiero na końcu silniejsze środki. W praktyce wygląda to tak:

• więcej błonnika w diecie, wprowadzanego stopniowo,
• więcej płynów, bo błonnik bez wody może zaparcie nasilić,
• codzienny ruch, choćby spacer,
• stała pora na toaletę, najlepiej po posiłku, i niewstrzymywanie potrzeby,
• środek przeczyszczający, gdy zmiana nawyków po kilku tygodniach nie pomaga.

Ten tekst to przegląd całego tematu. Węższe sytuacje, takie jak zaparcia u osób starszych czy po antybiotyku, opisuję w osobnych wpisach, do których linkuję niżej.

Zaparcie to nie tylko rzadkie wypróżnienia, ale też trudne, bolesne lub niepełne oddawanie stolca. Lekarze biorą pod uwagę kilka objawów naraz:

• mniej niż trzy wypróżnienia w tygodniu,
• twardy, grudkowaty stolec,
• konieczność silnego parcia,
• uczucie niepełnego wypróżnienia albo blokady w odbycie,
• wzdęcia i dyskomfort w podbrzuszu.

O zaparciu przewlekłym mówi się wtedy, gdy takie objawy utrzymują się co najmniej przez trzy miesiące. Rytm wypróżnień jest sprawą indywidualną: jedna osoba wypróżnia się codziennie, inna co dwa dni i obie mogą być zdrowe. Liczy się przede wszystkim zmiana w stosunku do tego, co jest dla Ciebie normalne.

Większość zaparć ma przyczynę czynnościową, czyli związaną ze stylem życia i pracą jelit, a nie z chorobą organiczną. Do najczęstszych przyczyn należą:

Grupa	Przykłady
styl życia	mało błonnika, mało płynów, siedzący tryb życia, wstrzymywanie wypróżnień, zmiana otoczenia w podróży
leki	leki przeciwbólowe z grupy opioidów, preparaty żelaza i wapnia, część leków przeciwdepresyjnych, niektóre leki na nadciśnienie, leki zobojętniające zawierające glin
choroby	niedoczynność tarczycy, cukrzyca, choroba Parkinsona, zespół jelita drażliwego, zaburzenia pracy mięśni dna miednicy
sytuacje szczególne	ciąża, unieruchomienie po zabiegu, okres po antybiotykoterapii, starszy wiek

Jeśli zaparcia zaczęły się po nowym leku, nie odstawiaj go samodzielnie. Powiedz o tym lekarzowi, który go przepisał, bo często da się zmienić lek albo dodać coś, co ułatwi wypróżnienia.

Pierwszym krokiem przy zaparciach jest dieta bogatsza w błonnik, połączona z odpowiednią ilością płynów. Błonnik zatrzymuje wodę w stolcu, zwiększa jego objętość i ułatwia przesuwanie treści przez jelito.

• warzywa i owoce, w tym suszone śliwki,
• pełnoziarniste pieczywo, kasze, płatki owsiane,
• nasiona roślin strączkowych, jeśli dobrze je tolerujesz,
• siemię lniane i babka płesznik jako dodatek do posiłków.

Błonnik zwiększaj stopniowo, przez kilka tygodni, bo nagła zmiana daje wzdęcia i gazy. Przy zespole jelita drażliwego część produktów bogatych w błonnik nasila objawy, a wtedy lepiej sprawdza się dieta dobrana z dietetykiem. Pomaga też ruch: jelita pracują lepiej, gdy ciało jest w ruchu, a nie przez cały dzień przy biurku.

Sposób korzystania z toalety ma wpływ na zaparcia, choć rzadko się o tym mówi. Kilka zmian często pomaga bez żadnych leków:

• nie wstrzymuj potrzeby wypróżnienia, bo stolec w odbytnicy twardnieje,
• wykorzystaj porę po śniadaniu, kiedy jelito naturalnie pracuje mocniej,
• podłóż niski podnóżek pod stopy, żeby kolana znalazły się wyżej niż biodra,
• nie siedź w toalecie długo z telefonem i nie przyj na siłę.

Jeśli mimo dobrych nawyków masz uczucie blokady w odbycie i musisz pomagać sobie przy wypróżnieniu, przyczyną mogą być zaburzenia pracy mięśni dna miednicy. Wtedy pomaga ocena lekarza i fizjoterapeuty uroginekologicznego.

Leki na zaparcia różnią się sposobem działania i to on decyduje, który środek pasuje do danej sytuacji. Najważniejsze grupy to:

Grupa	Jak działa	Na co uważać
objętościowe (babka płesznik, otręby)	zwiększają objętość stolca	wymagają dużej ilości płynów, działają po kilku dniach
osmotyczne (makrogole, laktuloza)	zatrzymują wodę w jelicie i zmiękczają stolec	laktuloza może dawać wzdęcia
pobudzające (bisakodyl, pikosiarczan sodu, preparaty z senesu)	pobudzają skurcze jelita	przeznaczone do krótkiego stosowania, mogą dawać skurcze
czopki i wlewki doodbytnicze	działają miejscowo w końcowym odcinku jelita	dobre doraźnie, nie jako stałe leczenie

Leku przeczyszczającego nie stosuj długo bez konsultacji. Gdy potrzebujesz go regularnie, trzeba poszukać przyczyny zaparć.

W klasyfikacji ICD-10 zaparcie ma kod K59.0. Lekarz wpisuje go na zwolnieniu, skierowaniu albo w dokumentacji, gdy głównym problemem jest samo zaparcie, bez rozpoznanej choroby, która je wywołuje.

Jeśli zaparcia są objawem innej choroby, w dokumentacji zwykle pojawia się kod tej choroby. Zespół jelita drażliwego ma w ICD-10 osobne kody z grupy K58, a zaparcia w jego przebiegu opisuję w tekście zaparcia i jelito drażliwe. Sam kod nie zmienia sposobu leczenia, służy do opisu rozpoznania.

Niektóre objawy towarzyszące zaparciom wymagają badania u lekarza, a nie leczenia na własną rękę. Należą do nich:

• krew w stolcu albo czarne, smoliste stolce,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• nagła zmiana rytmu wypróżnień, zwłaszcza po 50. roku życia,
• niedokrwistość w wynikach badań,
• rak jelita grubego lub choroby zapalne jelit w najbliższej rodzinie,
• gorączka albo silny ból brzucha.

Silny ból, wzdęty, twardy brzuch, brak gazów i wymioty mogą oznaczać niedrożność jelit. Wtedy zgłoś się na SOR albo zadzwoń pod 112. W pozostałych sytuacjach lekarz zwykle zleca badania krwi, a w razie potrzeby kolonoskopię.

Większość środków przeczyszczających jest dostępna w aptece bez przepisu, ale część leków na przewlekłe zaparcia wymaga recepty. Dotyczy to między innymi leków prokinetycznych działających na receptory serotoninowe w jelicie, leków stosowanych w zespole jelita drażliwego z przewagą zaparć oraz leków na zaparcia wywołane przez opioidy.

Lekarz sięga po nie wtedy, gdy zmiana nawyków i zwykłe środki przeczyszczające nie przyniosły poprawy. Więcej o takim leczeniu piszę w tekście przewlekłe zaparcia idiopatyczne, a o szczególnych sytuacjach w tekstach zaparcia u seniora i zaparcia po antybiotyku.

Jeśli masz rozpoznane przewlekłe zaparcia i lek, który już przyjmujesz, możesz złożyć wniosek o e-receptę. Opłata 59,00 zł dotyczy oceny wniosku, a o tym, czy recepta jest zasadna, decyduje lekarz.