ja po receptę

Czy schizofrenia jest dziedziczna i czy da się z nią dobrze żyć? Sprawdzam geny, leczenie i rokowanie

Ilustracja do artykułu: Czy schizofrenia jest dziedziczna i czy da się z nią dobrze żyć? Sprawdzam geny, leczenie i rokowanie
Jelita

Pytanie, czy schizofrenia jest dziedziczna, zadaję sobie, odkąd w mojej rodzinie ktoś zachorował. Odpowiedź brzmi: geny zwiększają ryzyko, ale go nie przesądzają, a większość osób z chorującym krewnym nigdy nie zachoruje. Sama choroba jest przewlekła, jednak przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje, a przerwanie leków wyraźnie zwiększa ryzyko nawrotu.

Co właściwie dziedziczę: predyspozycję, nie wyrok

Schizofrenia nie przechodzi z pokolenia na pokolenie jak kolor oczu. Nie ma jednego genu, który ją wywołuje. Dziedziczy się raczej podatność, czyli zestaw wielu drobnych wariantów genetycznych, które razem nieco podnoszą prawdopodobieństwo zachorowania. Żeby choroba się ujawniła, zwykle potrzebne są też inne czynniki, które działają w ciągu życia.

Dla mnie najważniejsze jest to, co wynika z tej wiedzy w praktyce: obecność chorującego krewnego oznacza wyższe ryzyko niż w populacji ogólnej, ale nie oznacza, że zachoruję. Większość ludzi z takim obciążeniem rodzinnym przeżywa życie bez psychozy. Jednocześnie wiele osób chorujących nie ma w rodzinie nikogo z tym rozpoznaniem, więc geny nie są jedynym wyjaśnieniem.

Ryzyko w rodzinie: jak o nim myśleć bez paniki

Ryzyko rośnie tym bardziej, im bliżej spokrewniona jest osoba chorująca i im więcej krewnych choruje. Rodzic albo rodzeństwo z rozpoznaniem to inna sytuacja niż daleki kuzyn. W całej populacji w ciągu życia zachoruje około 1 na 100 osób. Przy jednym chorującym rodzicu badania rejestrowe podają około 7-10%, u rodzeństwa osoby chorej około 9%, a gdy chorują oboje rodzice, około 27-45%. To wartości przybliżone, pochodzące z badań populacyjnych, i nie da się ich przenieść wprost na jedną konkretną rodzinę. Jeśli chcę oszacować ryzyko dla siebie albo dla planowanego dziecka, pytam psychiatrę lub poradnię genetyczną, które znają historię mojej rodziny.

Na geny nie mam wpływu, ale na część okoliczności tak. Nie sięgam po substancje psychoaktywne, bo intensywne używanie konopi zwiększa ryzyko schizofrenii, dbam o sen i nie bagatelizuję długotrwałego stresu. Szerzej o objawach i przebiegu choroby piszę w tekście o schizofrenii.

Sygnały, przy których nie czekam

Choroba rzadko zaczyna się z dnia na dzień. Często poprzedzają ją tygodnie lub miesiące zmian, które łatwo wziąć za zwykły kryzys. Gdy znam obciążenie w rodzinie i zauważam u siebie albo u bliskich poniższe zmiany, umawiam wizytę u psychiatry, do którego w ramach NFZ nie potrzebuję skierowania:

  • wycofanie się z kontaktów i rezygnację z rzeczy, które wcześniej sprawiały przyjemność;
  • podejrzliwość lub poczucie, że inni coś knują, której wcześniej nie było;
  • słyszenie głosów albo dostrzeganie rzeczy, których inni nie widzą;
  • chaotyczną mowę, trudność w poukładaniu myśli, nagły spadek wyników w pracy czy nauce;
  • wyraźne zaburzenia snu i zaniedbywanie podstawowych spraw.

Wyleczenie czy remisja: czego mogę się spodziewać

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, więc lekarze rzadziej mówią o wyleczeniu, a częściej o remisji, czyli okresie, w którym objawy ustępują lub są na tyle słabe, że nie przeszkadzają w życiu. Przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję: pracuje, uczy się, prowadzi dom, utrzymuje związki. To dotyczy także postaci paranoidalnej, o którą pacjenci pytają najczęściej.

Na to, jak wygląda przebieg, wpływa przede wszystkim czas. Wczesne rozpoczęcie leczenia i jego ciągłość poprawiają rokowanie. Każdy nawrót oznacza nową falę objawów, często pobyt w szpitalu i przerwę w pracy czy nauce, a powrót do wcześniejszego funkcjonowania bywa po nim trudniejszy.

Pomaga mi myślenie o remisji jak o stanie, który się utrzymuje, a nie o mecie. Razem z psychiatrą ustalam plan na wypadek pogorszenia: jakie sygnały u mnie poprzedzają nawrót, kto z bliskich może je zauważyć i do kogo wtedy dzwonię. Taki plan spisany w spokojniejszym okresie bardzo ułatwia reakcję, gdy coś zaczyna się dziać.

Co pokazują badania leków podtrzymujących

Charakterystyki produktów leczniczych opisują badania, w których po ustabilizowaniu stanu część pacjentów dalej przyjmowała lek, a część dostawała placebo. Wyniki dobrze pokazują, dlaczego ciągłość ma znaczenie:

  • W 26-tygodniowym badaniu z udziałem dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią nawrót wystąpił u 34% osób leczonych arypiprazolem i u 57% osób przyjmujących placebo (charakterystyka produktu Abilify).
  • W długoterminowym badaniu kariprazyny, trwającym do 72 tygodni po stabilizacji, nawrót objawów schizofrenii wystąpił u 21,6% osób leczonych kariprazyną i u 49% osób przyjmujących placebo (charakterystyka produktu Reagila).
  • Charakterystyka olanzapiny podaje, że lek jest skuteczny w długookresowym leczeniu podtrzymującym u pacjentów, którzy dobrze odpowiedzieli na leczenie w początkowej fazie.

Czym grozi choroba pozostawiona bez leczenia

Nieleczona schizofrenia zwykle nie mija sama. Objawy psychotyczne potrafią narastać, a z nimi rośnie ryzyko utraty pracy, wycofania się z kontaktów, konfliktów z bliskimi i zaniedbania zdrowia fizycznego. Osoba w psychozie nie zawsze rozumie, że choruje, więc bliscy często pierwsi zauważają, że dzieje się coś niepokojącego.

Jest też zagrożenie najpoważniejsze. Charakterystyka kariprazyny zaznacza, że możliwość zachowań samobójczych jest nieodłącznie związana z zaburzeniami psychotycznymi i że zdarzenia takie zgłaszano zwykle krótko po rozpoczęciu lub zmianie leczenia przeciwpsychotycznego. Charakterystyka arypiprazolu opisuje to podobnie. Dlatego początek leczenia i każda zmiana to czas, w którym ja i moi bliscy obserwujemy samopoczucie szczególnie uważnie.

Leki przeciwpsychotyczne: na co zwracam uwagę

Olanzapina, arypiprazol i kariprazyna mają w charakterystykach wskazanie do leczenia schizofrenii u dorosłych, a arypiprazol także u młodzieży od 15 lat. Wszystkie są wydawane na receptę i nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu. Który lek, w jakiej mocy i jak długo, ustala psychiatra.

Z ostrzeżeń w charakterystykach warto znać kilka. Złośliwy zespół neuroleptyczny to stan potencjalnie zagrażający życiu, który może wystąpić przy lekach przeciwpsychotycznych; wysoka gorączka, sztywność mięśni i zaburzenia świadomości wymagają pilnej pomocy. Po dłuższym leczeniu mogą pojawić się późne dyskinezy, czyli mimowolne ruchy. Olanzapina wiąże się z przyrostem masy ciała i zmianami w stężeniu lipidów, więc lekarz kontroluje wagę i wyniki badań. Wśród działań niepożądanych arypiprazolu charakterystyka wymienia zaburzenia kontroli impulsów, na przykład związane z hazardem czy kompulsywnym wydawaniem pieniędzy. Olanzapiny nie zaleca się u osób z psychozą lub zaburzeniami zachowania spowodowanymi otępieniem, z powodu zwiększonej śmiertelności i ryzyka zdarzeń naczyniowo-mózgowych.

Jeśli działanie niepożądane mi doskwiera, nie odstawiam leku po cichu, tylko mówię o tym psychiatrze. Często da się coś zmienić, a nagłe przerwanie to prosta droga do nawrotu.

Rehabilitacja i wsparcie, które idą razem z lekami

Lek łagodzi objawy, ale powrót do życia wymaga więcej. Psychoterapia pomaga radzić sobie ze stresem i rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu. Psychoedukacja rodziny uczy bliskich, jak reagować i jak nie przejmować na siebie roli terapeuty. Treningi umiejętności społecznych i terapia zajęciowa ułatwiają powrót do pracy lub nauki.

W ramach NFZ psychoterapia w poradni wymaga skierowania z planem leczenia, które wystawia psychiatra albo inny lekarz po rozpoznaniu zaburzenia z zakresu F00-F99; szczegóły opisuje tekst o psychoterapii na NFZ. Dorośli mieszkający na obszarze działania centrum zdrowia psychicznego mogą zgłosić się tam bez skierowania i bez zapisu, przez punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny. Oddział dzienny wymaga skierowania, a w nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez niego, o czym decyduje lekarz izby przyjęć. Na wizytę u psychiatry w ramach NFZ nie potrzebuję skierowania.

Jak mówię o chorobie w rodzinie

Rozmowa o chorobie w rodzinie bywa trudna, bo wokół schizofrenii wciąż narosło dużo lęku i stereotypów. Mnie pomaga mówienie wprost: choroba nie jest winą ani chorującego, ani jego bliskich, a leczona daje szansę na zwykłe życie. Jeśli w domu są dzieci, odpowiadam na ich pytania prostym językiem, dostosowanym do wieku. Grupy wsparcia dla rodzin i psychoedukacja w poradni dają mi wiedzę i kontakt z ludźmi, którzy przechodzą przez to samo. Dbam też o siebie, bo opieka nad chorującym bliskim potrafi wyczerpać, a moje zdrowie psychiczne też się liczy.

Gdy leczenie trwa i potrzebuję kolejnej recepty

Jeśli mam ustalone leczenie i dokumentację od psychiatry, mogę złożyć wniosek o e-receptę psychiatryczną na kontynuację. Wypełniam formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), a pytania dodatkowe padają na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych, nie stawiamy rozpoznania, nie zaczynamy ani nie zmieniamy leczenia. Lekarz może odmówić, a przy pogorszeniu odsyła do psychiatry, bo zmiana leku lub dawki to decyzja na wizycie. Do wniosku dołączam ostatnią kartę wizyty z nazwą leku i mocą, żeby lekarz widział, jakie leczenie jest kontynuowane.

Kiedy szukam pomocy od razu

Jeśli pojawiają się myśli samobójcze albo ktoś jest w bezpośrednim zagrożeniu życia, dzwonię pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222, oraz telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, 116 123. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111.

Źródła

Najczęstsze pytania

Choruje moja mama albo tata. Jak bardzo mam się bać?

Moje ryzyko jest wyższe niż przeciętne, ale nadal bardziej prawdopodobne jest, że nie zachoruję. Dziedziczy się podatność, nie samą chorobę, a do jej ujawnienia zwykle potrzeba też innych czynników. Mogę unikać substancji psychoaktywnych, zwłaszcza konopi, dbać o sen i szybko reagować na niepokojące zmiany. Indywidualne ryzyko najlepiej omówić z psychiatrą, który zna historię rodziny.

Jestem w remisji. Czy mogę sam przestać brać leki?

Nie robię tego na własną rękę. Przerwanie leczenia zwiększa ryzyko nawrotu: w badaniu opisanym w charakterystyce arypiprazolu nawrót miało 57% osób na placebo wobec 34% leczonych. Charakterystyka olanzapiny podaje też, że po nagłym przerwaniu rzadko występują pocenie, bezsenność, drżenie, lęk, nudności lub wymioty. O tym, czy i jak zmieniać leczenie, decyduję razem z psychiatrą.

Czy da się wyleczyć schizofrenię, także paranoidalną, na zawsze?

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, więc częściej mówi się o remisji niż o wyleczeniu. Przy ciągłym leczeniu wiele osób, również z postacią paranoidalną, osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje w pracy i w rodzinie. Rokowanie poprawia wczesne rozpoczęcie leczenia, jego ciągłość oraz wsparcie: psychoterapia, psychoedukacja bliskich i rehabilitacja.

Co mi grozi, jeśli nie będę się leczyć?

Objawy zwykle nie ustępują same, a nawroty mogą odbierać pracę, relacje i zdrowie fizyczne. Po każdym kolejnym epizodzie powrót do wcześniejszego funkcjonowania bywa trudniejszy. Charakterystyki leków przeciwpsychotycznych przypominają też, że zaburzenia psychotyczne niosą ryzyko zachowań samobójczych. W bezpośrednim zagrożeniu dzwonię pod 112, a całodobowo i bezpłatnie pod 800 70 2222 lub 116 123.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Jak powstają i są sprawdzane nasze artykuły? Przeczytaj wytyczne redakcyjne.