Schizofrenia: objawy, przyczyny i leczenie

Schizofrenia to choroba mózgu o złożonych przyczynach, która zmienia sposób odbierania rzeczywistości, myślenia i odczuwania. Nie jest „rozszczepieniem osobowości” ani dowodem słabego charakteru.

Zwykle zaczyna się u młodych dorosłych i przebiega falami: zaostrzenia (epizody psychotyczne) przeplatają się z okresami poprawy.

Przebieg bywa bardzo różny. U części osób po jednym lub kilku epizodach objawy w dużej mierze wycofują się na lata, u innych utrzymują się objawy resztkowe utrudniające pracę i relacje. Wiele zależy od wczesnego rozpoznania i nieprzerywania leczenia.

W czasie psychozy urojenia wydają się choremu zupełnie prawdziwe. Brak poczucia choroby jest częścią schizofrenii, a nie uporem - dlatego tak ważni są bliscy, którzy widzą zmianę z zewnątrz.

Objawy dzieli się na trzy grupy: psychotyczne (pozytywne), negatywne i poznawcze. U różnych osób mogą dominować inne.

• Objawy psychotyczne (pozytywne): urojenia, czyli niezachwiane przekonania niezgodne z rzeczywistością, np. że ktoś śledzi, podsłuchuje albo steruje myślami; omamy, najczęściej słuchowe, np. głosy komentujące zachowanie; chaotyczna mowa i zachowanie.
• Objawy negatywne: wycofanie z kontaktów, spłycone emocje, ubogi język, brak energii i motywacji, trudność w czerpaniu przyjemności, zaniedbywanie codziennych spraw.
• Objawy poznawcze: kłopoty z koncentracją, zapamiętywaniem i planowaniem, wolniejsze myślenie. Często utrzymują się nawet po ustąpieniu psychozy.

Schizofrenia paranoidalna to postać, w której dominują urojenia (zwykle prześladowcze) i omamy słuchowe, a myślenie i emocje są względnie zachowane.

Ten podział wciąż pojawia się w polskiej dokumentacji, choć nowsze klasyfikacje opisują chorobę raczej przez rodzaj i nasilenie objawów niż przez podtypy.

Przed pełną psychozą często przez tygodnie lub miesiące widać mniej oczywiste zmiany: wycofywanie się, pogorszenie wyników w nauce lub pracy, kłopoty ze snem, podejrzliwość, dziwne pomysły, poczucie, że świat jest „inny”. To dobry moment na konsultację z psychiatrą, zanim objawy się nasilą.

Nie ma jednej przyczyny - chorobę najlepiej opisuje model podatności i stresu: wrodzona skłonność może zostać uruchomiona przez czynniki z otoczenia.

Do podatności należą geny (ryzyko jest wyższe, gdy chorował ktoś z bliskiej rodziny) oraz zaburzenia rozwoju mózgu, np. powikłania w czasie ciąży i porodu. U podatnej osoby zachorowanie mogą przyspieszyć lub wywołać substancje psychoaktywne, zwłaszcza marihuana w młodym wieku, silny lub przewlekły stres, doświadczenia przemocy i izolacja.

Schizofrenii nie wywołuje „złe wychowanie” i nikt nie jest winny zachorowania.

Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie rozmowy, obserwacji i informacji od bliskich - nie ma badania krwi ani obrazowego, które potwierdzałoby schizofrenię.

Lekarz pyta o czas trwania objawów, ich wpływ na codzienne funkcjonowanie, używanie substancji psychoaktywnych i choroby psychiczne w rodzinie.

Sprawdza też, czy objawów nie wywołuje coś innego. Pomocne bywają badania krwi, test na substancje psychoaktywne, czasem tomografia lub rezonans głowy i konsultacja neurologiczna. Psycholog może ocenić funkcje poznawcze. Rozpoznanie wymaga czasu, bo podobne objawy daje np. psychoza po narkotykach czy choroba afektywna dwubiegunowa.

Rozpoznania nie da się postawić przez formularz w internecie. Pierwsza diagnoza i dobór leku wymagają wizyty u psychiatry, a w ostrej psychozie często pobytu na oddziale. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzeba skierowania.

Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne, które zmniejszają nasilenie urojeń i omamów oraz chronią przed nawrotami.

Poprawa nie przychodzi od razu: charakterystyki olanzapiny i arypiprazolu opisują, że może pojawić się po kilku dniach lub tygodniach, a stan chorego trzeba w tym czasie ściśle obserwować. Część leków ma postać zastrzyków o przedłużonym uwalnianiu, co bywa pomocne przy trudnościach z regularnym przyjmowaniem tabletek.

Poniżej cztery substancje opisane w ChPL. W postaci tabletek każda jest wydawana na receptę Rp - nie należy kupować ich z nielegalnych źródeł, gdzie łatwo o podróbkę. Wybór, dawka i zmiana leku należą do psychiatry. Przegląd grupy zawiera kategoria leki przeciwpsychotyczne.

Najważniejsze są: rozpoznawanie złośliwego zespołu neuroleptycznego, kontrola glukozy i masy ciała, ostrożność z alkoholem i prowadzeniem pojazdów oraz nieprzerywanie leczenia na własną rękę.

Wszystkie cztery charakterystyki ostrzegają przed złośliwym zespołem neuroleptycznym - rzadkim, ale zagrażającym życiu powikłaniem: bardzo wysoka gorączka, sztywność mięśni, zaburzenia świadomości i wahania ciśnienia wymagają natychmiastowej pomocy. Opisują też ryzyko podwyższonego cukru i przyrostu masy ciała, dlatego potrzebne są regularne pomiary glukozy i masy ciała. Olanzapiny nie zaleca się przy psychozie i zaburzeniach zachowania wywołanych otępieniem, a kariprazyny u starszych osób z otępieniem, w obu przypadkach m.in. z powodu większego ryzyka zgonu.

Charakterystyki olanzapiny, arypiprazolu i rysperydonu zalecają ostrożność przy alkoholu, bo razem z nim mogą nasilać senność; w czasie leczenia kariprazyną alkoholu należy unikać. Senność i zawroty głowy mogą utrudniać prowadzenie pojazdów, dopóki reakcja na lek nie jest znana. Leku nie należy odstawiać samodzielnie, nawet przy dobrym samopoczuciu - przerwanie leczenia jest częstą przyczyną nawrotu. Więcej informacji zawierają karty olanzapiny i arypiprazolu; do tej grupy należą też m.in. kwetiapina i amisulpryd.

Same leki nie wystarczą, by wrócić do pracy, nauki i relacji - potrzebna jest rehabilitacja psychospołeczna, która łączy kilka form pomocy:

• psychoedukację, czyli wiedzę o chorobie, wczesnych sygnałach nawrotu i działaniu leków, także dla rodziny;
• terapię poznawczo-behawioralną, pomagającą radzić sobie z utrzymującymi się objawami i stresem;
• terapię rodzinną, która zmniejsza napięcie w domu i uczy bliskich, jak wspierać chorego;
• trening umiejętności społecznych i poznawczych oraz wsparcie w powrocie do pracy;
• oddziały dzienne, zespoły leczenia środowiskowego i centra zdrowia psychicznego, które umożliwiają leczenie blisko domu.

Nie należy kłócić się z urojeniami ani ich wyśmiewać - dla chorego są prawdziwe. Lepiej spokojnie mówić o obserwacjach i zaproponować wspólną wizytę u psychiatry.

Przykładowo: „od tygodnia prawie nie śpisz i nie wychodzisz z domu - pójdźmy razem do lekarza”.

Bliscy często pierwsi zauważają nawrót, dlatego warto znać wczesne sygnały i mieć wspólnie ustalony plan działania. Opiekunowie powinni dbać też o siebie: grupy wsparcia dla rodzin i psychoedukacja pomagają nie wypalić się w tej roli.

Przy myślach samobójczych, głosach nakazujących zrobić krzywdę sobie lub innym, przestaniu jedzenia i spania albo utracie kontaktu z rzeczywistością trzeba szukać pomocy od razu.

Zachowania samobójcze towarzyszą zaburzeniom psychotycznym, a charakterystyki arypiprazolu i kariprazyny odnotowują, że bywały zgłaszane krótko po rozpoczęciu lub zmianie leczenia.

112 to numer alarmowy, gdy życie jest bezpośrednio zagrożone. 116 123 to telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynny całodobowo, bezpłatnie. 800 70 2222 to Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo i bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W nagłym pogorszeniu można też zgłosić się bez skierowania na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego.

W większości przypadków tak - leczenie podtrzymujące prowadzi się ambulatoryjnie, a szpital jest potrzebny głównie w ostrej psychozie albo przy zagrożeniu życia.

Leczenie w domu nie oznacza leczenia bez psychiatry. Liczą się regularne wizyty kontrolne, rozmowa o działaniach niepożądanych i wczesne wychwycenie nawrotu.

Pomaga prosty plan na wypadek pogorszenia: lista wczesnych objawów, telefon do poradni i osoba, która wie, co robić. Warto ustalić go z lekarzem prowadzącym w okresie dobrego samopoczucia.

Na co dzień sprzyja stały rytm dnia, regularny sen, ruch i rezygnacja z alkoholu oraz marihuany, które mogą nasilać objawy i zaburzać działanie leków. Małe, przewidywalne cele pomagają stopniowo odzyskiwać pewność siebie.

Online można złożyć wyłącznie wniosek o kontynuację leczenia ustalonego przez psychiatrę i udokumentowanego - nikt nie stawia tu rozpoznania ani nie dobiera nowego leku.

We wniosku o e-receptę psychiatryczną wypełnia się formularz z wywiadem i dołącza dokumentację, a wniosek ocenia lekarz; pytania uzupełniające zadaje na czacie. Nie ma rozmowy wideo ani telefonicznej.

Lekarz może odmówić, np. przy opisie pogorszenia, nowych objawach psychotycznych albo braku dokumentacji - właściwym miejscem jest wtedy psychiatra albo izba przyjęć. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, więc gdy lekarz odmówi, nie podlega zwrotowi. Gdy poprosi o dokumentację, pacjent ma 48 godzin na odpowiedź. O zwolnieniu lekarskim w sprawach psychiatrycznych decyduje lekarz po ocenie wniosku i może skierować do psychiatry.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol, EMA)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rispolept (rysperydon, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna, EMA)
• Telefon wsparcia 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222