Pytam wprost: czy depresja jest uleczalna, czy mam ją w genach i czy wróci

Zanim zapytam, czy da się ją wyleczyć, chcę wiedzieć, czym jest. Depresja to zaburzenie psychiczne opisane w klasyfikacjach chorób, z określonymi objawami: obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań i radości, zmęczeniem, kłopotami ze snem i apetytem, trudnością w skupieniu, poczuciem winy, czasem myślami o śmierci. Lekarz rozpoznaje epizod depresji wtedy, gdy objawy utrzymują się co najmniej dwa tygodnie i utrudniają codzienne funkcjonowanie.

W tym sensie depresja jest chorobą psychiczną: dotyczy nastroju, myślenia i zachowania. Nie znaczy to, że jest wymyślona ani że wystarczy wziąć się w garść. Zmienia sen, apetyt, poziom energii i odczuwanie bólu, więc dotyka całego organizmu. Jak przy wielu innych chorobach, wcześnie podjęte leczenie zwykle daje lepsze rokowanie.

Szerzej o objawach i odmianach piszę w tekście o depresji i jej rodzajach. Tu skupiam się na trzech pytaniach, które sam sobie zadaję najczęściej: czy minie, czy jest w genach i czy wróci.

Smutek po trudnym wydarzeniu jest naturalny i zwykle słabnie z czasem. Depresja różni się tym, że obniżony nastrój trwa przez większość dnia, prawie codziennie, i nie mija mimo dobrych wiadomości czy odpoczynku. Często towarzyszy jej poczucie, że nic nie sprawia przyjemności, budzenie się nad ranem bez możliwości ponownego zaśnięcia, spowolnienie albo przeciwnie, ciągły niepokój.

Jeśli rozpoznaję u siebie taki obraz, nie czekam, aż minie sam, tylko umawiam się do lekarza. Przed wizytą zapisuję, od kiedy trwają objawy, co je nasila i jak wpływają na pracę, sen i relacje. Jeśli okresy obniżonego nastroju przeplatają się u mnie z okresami wyraźnie podwyższonego nastroju i energii, też o tym mówię, bo może to wskazywać na chorobę afektywną dwubiegunową, którą leczy się inaczej.

U większości osób tak, choć słowo wyleczyć znaczy tu coś innego niż przy anginie. Lekarze mówią o remisji, czyli stanie, w którym objawy ustępują, a ja wracam do dawnego funkcjonowania. Wiele osób przechodzi jeden epizod depresji w życiu i nigdy więcej go nie doświadcza.

Leczenie opiera się na kilku elementach:

• psychoterapii, zwłaszcza przy łagodniejszym nasileniu objawów; w NFZ kieruje na nią psychiatra albo inny lekarz ubezpieczenia, który rozpoznał zaburzenie, więcej w tekście o terapii w ramach NFZ;
• lekach przeciwdepresyjnych dobieranych przez psychiatrę; na przykład sertralina i escitalopram mają w charakterystyce wskazanie do leczenia epizodów dużej depresji;
• połączeniu obu metod, po które lekarze sięgają zwłaszcza przy depresji umiarkowanej i ciężkiej;
• zmianach w codzienności, takich jak regularny sen, ruch i kontakt z ludźmi, które wspierają leczenie, ale go nie zastępują.

Poprawa nie przychodzi od razu. Charakterystyka escitalopramu podaje, że działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach stosowania leku. W tym czasie łatwo się zniechęcić, dlatego dobrze wiedzieć z góry, że początek bywa najtrudniejszy.

W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Charakterystyka sertraliny dodaje, że ryzyko samobójstwa może wzrosnąć także we wczesnym etapie powrotu do zdrowia. Jeśli to zauważam, od razu kontaktuję się z lekarzem, a przy bezpośrednim zagrożeniu dzwonię pod 112. Dobrze, gdy ktoś bliski wie, że jestem na początku leczenia, i powie mi, jeśli zobaczy niepokojącą zmianę.

Depresja z silnym lękiem i depresja z objawami psychotycznymi też są uleczalne. Pierwsza łączy obniżony nastrój z nasilonym niepokojem i zwykle leczy się ją tymi samymi metodami co depresję bez lęku. Druga, z urojeniami albo omamami, jest postacią ciężką: wymaga pilnej opieki psychiatry, nierzadko w szpitalu, ale i ona może ustąpić.

Skłonność do depresji jest częściowo dziedziczna. Jeśli chorował mój rodzic albo rodzeństwo, moje ryzyko jest wyższe niż u osoby bez takich przypadków w rodzinie. Nie istnieje jednak jeden gen depresji, który przechodzi z pokolenia na pokolenie jak kolor oczu. Na ryzyko składa się wiele genów o niewielkim wpływie i to, co dzieje się w moim życiu.

Razem z obciążeniem rodzinnym ryzyko zwiększają między innymi:

• przewlekły stres, przemoc albo zaniedbanie w dzieciństwie;
• utrata bliskiej osoby, rozpad związku, utrata pracy;
• przewlekłe choroby somatyczne i ból;
• nadużywanie alkoholu i innych substancji;
• okres po porodzie i inne duże zmiany hormonalne.

Depresja w rodzinie to powód, by uważniej obserwować swój nastrój, a nie przepowiednia. Wiele osób z obciążonym wywiadem rodzinnym nigdy nie choruje, a wiele chorujących nie ma w rodzinie nikogo z depresją. Jeśli wiem, że mama albo ojciec chorowali, mówię o tym lekarzowi, bo to ważna informacja przy ocenie ryzyka i wyborze leczenia.

Depresja może być pojedynczym epizodem, ale u części osób nawraca. Gdy epizodów było więcej niż jeden, lekarze mówią o depresji nawracającej. Osobno zwracają uwagę na sytuacje, w których objawy po leczeniu nie ustąpiły całkowicie.

O przewlekłym przebiegu mówi się, gdy objawy utrzymują się bardzo długo bez wyraźnej przerwy. Przewlekła, łagodniejsza postać obniżonego nastroju to dystymia. Przewlekłość nie oznacza, że leczenie nie działa, tylko że wymaga więcej czasu, czasem zmiany leku albo połączenia leków z psychoterapią.

Nawrót rzadko przychodzi nagle. Zwykle zaczyna się od drobnych zmian, które łatwo zbagatelizować: dłuższego zasypiania, rezygnacji ze spotkań, odkładania spraw, które wcześniej szły gładko. Im wcześniej je zauważę i powiem o nich lekarzowi albo terapeucie, tym łatwiej zareagować. Czasem wystarczy powrót na sesje terapii, czasem potrzebna jest zmiana leczenia, o której decyduje psychiatra.

Dlatego po poprawie nie odstawiam leków na własną rękę. Charakterystyka escitalopramu zaleca, by po ustąpieniu objawów kontynuować leczenie przez co najmniej 6 miesięcy, aby utrwalić odpowiedź na leczenie. Sertralina ma w charakterystyce osobne wskazanie: zapobieganie nawrotom epizodów dużej depresji. Według jej charakterystyki objawy odstawienia występują często, zwłaszcza po gwałtownym przerwaniu. Długość leczenia i sposób jego zakończenia ustala psychiatra.

Jeśli leczę się już u psychiatry i potrzebuję przedłużyć dotychczasowe leki, mogę złożyć wniosek o receptę na kontynuację leczenia. Wypełniam formularz z wywiadem i dołączam dokumentację, a lekarz ocenia wniosek i w razie wątpliwości pyta na czacie. To ścieżka wyłącznie dla leczenia już prowadzonego: rozpoznanie, pierwszy dobór leku i każdą zmianę ustala psychiatra na wizycie. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić.

Do psychiatry w NFZ nie potrzebuję skierowania, do psychologa też nie. Jeśli w moim rejonie działa centrum zdrowia psychicznego, mogę zgłosić się tam bez skierowania i bez zapisu.

• kończę leczenie razem z lekarzem, a nie w dniu, w którym poczuję się lepiej;
• chodzę na kontrole także w okresie dobrego samopoczucia;
• uczę się rozpoznawać swoje wczesne sygnały: gorszy sen, wycofanie, drażliwość, utratę zainteresowań;
• kontynuuję psychoterapię albo wracam do niej, gdy zaczyna się trudny okres;
• dbam o regularny sen, ruch i kontakt z bliskimi;
• w trakcie leczenia nie piję alkoholu: charakterystyka sertraliny nie zaleca jego picia, a charakterystyka escitalopramu nie zaleca łączenia leku z alkoholem;
• mam plan na gorszy moment: wiem, kogo powiadomić i dokąd zadzwonić.

Jeśli pojawiają się myśli samobójcze albo czuję, że nie dam rady, nie czekam na kolejną wizytę. Dzwonię pod 116 123 (telefon dla dorosłych w kryzysie, całodobowo, bezpłatnie) albo 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo, bezpłatnie). W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonię pod 112.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), Rejestr Produktów Leczniczych
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), Rejestr Produktów Leczniczych