Nerwica lękowa: objawy, przyczyny, rozpoznanie i leczenie

„Nerwica” to potoczna nazwa; współczesne klasyfikacje mówią o zaburzeniach lękowych i pokrewnych, a ICD-10 - o zaburzeniach nerwicowych, związanych ze stresem i pod postacią somatyczną.

Kody ICD-10 wciąż pojawiają się w polskiej dokumentacji medycznej. Gdy lekarz wpisuje w karcie nazwę konkretnego zaburzenia zamiast „nerwicy”, nie oznacza to zmiany oceny problemu.

Pod tym pojęciem mieszczą się różne obrazy: stały, rozlany niepokój, nagłe napady paniki, lęk przed konkretnymi sytuacjami albo lęk odczuwany niemal wyłącznie w ciele - jako kołatanie serca, ucisk w brzuchu czy zawroty. Ten ostatni wariant nazywa się czasem „nerwicą wegetatywną”, bo dotyczy układu autonomicznego sterującego sercem, oddechem i trawieniem.

• zaburzenie lękowe uogólnione: zamartwianie się wieloma sprawami naraz, przez większość dni;
• lęk paniczny: powtarzające się napady silnego lęku, często z obawą przed kolejnym napadem;
• fobie, np. fobia społeczna albo agorafobia, czyli lęk przed miejscami, z których trudno uciec;
• zaburzenia pod postacią somatyczną: dolegliwości z ciała, dla których badania nie znajdują choroby narządowej.

Objawy są zarówno psychiczne (napięcie, zamartwianie się, unikanie), jak i fizyczne (kołatanie serca, płytki oddech, drżenie, dolegliwości trawienne).

Objawy psychiczne to przede wszystkim napięcie, którego nie da się wyłączyć. Myśli krążą wokół najgorszych scenariuszy, pojawia się drażliwość, trudności z koncentracją i zasypianiem. Unikanie sytuacji wywołujących niepokój z czasem zawęża życie.

Ciało reaguje tak, jakby zagrożenie było realne: przyspieszone bicie serca, płytki oddech, ucisk w klatce piersiowej, drżenie, pocenie, suchość w ustach, bóle brzucha, biegunka albo częste parcie na mocz. Napięte mięśnie karku i barków powodują bóle głowy i pleców.

Napad paniki przychodzi nagle, narasta w ciągu kilku minut i bywa tak silny, że chory jest przekonany o zawale lub utracie kontroli. Mija, ale zostaje strach przed następnym - więcej w artykule atak paniki. Wiele osób opisuje też największe napięcie rano, choć nie jest to reguła.

Kołatanie serca, duszność czy zawroty mają też przyczyny somatyczne, np. nadczynność tarczycy, zaburzenia rytmu serca czy anemię. Zanim uzna się je za „tylko nerwy”, potrzebne jest badanie lekarskie.

Nie ma jednej przyczyny - zwykle nakłada się kilka czynników:

• podatność rodzinna: zaburzenia lękowe częściej występują u krewnych osób chorujących, przy czym dziedziczy się raczej skłonność niż samą chorobę;
• temperament: osoby ostrożne, wrażliwe na zagrożenie i perfekcjonistyczne chorują częściej;
• przewlekły stres i trudne doświadczenia, także z dzieciństwa, oraz nagłe wydarzenia, np. strata bliskiej osoby czy choroba;
• czynniki zdrowotne i substancje: choroby somatyczne, nadmiar kofeiny, alkohol, narkotyki, a także gwałtowne odstawienie leków uspokajających;
• wyuczone wzorce: długie unikanie tego, co budzi lęk, uczy mózg, że unikanie „ratuje”, i lęk rośnie.

Diagnoza zaczyna się u lekarza rodzinnego (badania wykluczające przyczyny somatyczne) albo od razu u psychiatry; psycholog pomaga w diagnozie i prowadzi psychoterapię, ale nie wystawia recept.

Psychiatra opiera się na rozmowie: pyta o czas trwania objawów, sytuacje, w których się nasilają, wpływ na pracę, sen i relacje, alkohol, przyjmowane leki i choroby w rodzinie. Czasem prosi o wypełnienie kwestionariusza. Badania krwi, ocena tarczycy czy EKG pomagają odróżnić lęk od choroby somatycznej.

Kryteria czasowe różnią się między klasyfikacjami. Według DSM-5 o lęku uogólnionym mówi się, gdy objawy trwają co najmniej 6 miesięcy przez większość dni. ICD-11 zrezygnowała ze sztywnego progu i mówi o okresie co najmniej kilku miesięcy. Diagnozę stawia lekarz, a nie test z internetu.

Leczenie łączy zwykle psychoterapię i leki: terapia uczy trwale radzić sobie z lękiem, a lek obniża jego poziom na tyle, by można było w terapii pracować.

Wybór zależy od rodzaju i nasilenia zaburzenia, innych chorób i wcześniejszych doświadczeń z leczeniem. Zestawienie nie zawiera dawek, bo ustala je lekarz. Przegląd leków zawiera kategoria leki na zaburzenia lękowe.

Leki przeciwdepresyjne mogą na początku nasilić lęk i myśli samobójcze, hydroksyzyny nie łączy się z lekami wydłużającymi odstęp QT, a benzodiazepiny grożą uzależnieniem.

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych ostrzegają, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. W takiej sytuacji trzeba od razu skontaktować się z lekarzem, a przy bezpośrednim zagrożeniu zadzwonić pod 112.

Hydroksyzyny nie wolno łączyć z citalopramem ani escitalopramem - charakterystyka podaje je jako przykłady, a przeciwwskazanie obejmuje wszystkie leki wydłużające odstęp QT, bo takie połączenie zwiększa ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca. Hydroksyzyna może powodować zmęczenie, senność, zawroty głowy i zaburzenia widzenia, dlatego charakterystyka przestrzega przed prowadzeniem pojazdów. Alkohol nasila jej działanie.

Więcej o lekach zawierają karty escitalopramu, opipramolu i hydroksyzyny.

Codzienne nawyki nie zastąpią leczenia, ale obniżają poziom napięcia i wspierają terapię:

• przy fali lęku spowolnić oddech i wydłużyć wydech zamiast walczyć z objawami, bo walka zwykle je nasila;
• nazwać to, co się dzieje: to napad lęku, był już wcześniej i minie;
• nie wycofywać się ze wszystkiego, co trudne, tylko wracać do takich sytuacji małymi krokami, najlepiej według planu ustalonego z terapeutą;
• ograniczyć kofeinę i alkohol, które nasilają objawy z ciała i pogarszają sen;
• dbać o regularny sen i ruch, bo zmęczony organizm silniej reaguje na stres;
• nie przyjmować leków uspokajających od znajomych ani z nielegalnych źródeł.

Nie ma jednej odpowiedzi: objawy mogą osłabnąć po ustąpieniu stresu, ale zaburzenia lękowe mają skłonność do przewlekania się i nawrotów, zwłaszcza gdy podtrzymuje je unikanie.

Leczenie lekiem przeciwdepresyjnym trwa zwykle wiele miesięcy, także po wyraźnej poprawie, a psychoterapia poznawczo-behawioralna to najczęściej kilkanaście lub kilkadziesiąt spotkań.

Nieleczona nerwica stopniowo zabiera kolejne obszary życia: pracę, kontakty, wyjścia z domu. Częściej dołącza depresja oraz sięganie po alkohol czy leki uspokajające, co z czasem pogarsza sytuację. Zaburzenia lękowe należą jednak do dobrze leczonych, a wiele osób wraca do pełnej sprawności.

Przy myślach o odebraniu sobie życia, planie samobójczym albo poczuciu, że nie da się przetrwać nocy, trzeba od razu sięgnąć po pomoc:

• 116 123: telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
• 800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo;
• 112: numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia, także gdy ból w klatce piersiowej i duszność mogą oznaczać zawał, a nie napad paniki.

Online można złożyć wniosek o przedłużenie leczenia prowadzonego już przez lekarza i udokumentowanego; leczenia nie rozpoczyna się przez internet.

Rozpoznanie, wykluczenie przyczyn somatycznych i pierwszy dobór leku to zadanie lekarza na wizycie. Przy kontynuacji pacjent wypełnia formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a pytania uzupełniające zadaje na czacie; nie ma rozmów wideo ani telefonicznych.

Lekarz może odmówić, np. gdy objawy się nasiliły, pacjent chce zmienić lek albo brakuje dokumentacji - kieruje wtedy do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, więc gdy lekarz odmówi, nie podlega zwrotowi. O zwolnieniu lekarskim przy nerwicy lękowej decyduje lekarz po ocenie wniosku i w sprawach psychiatrycznych może skierować do specjalisty. Szczegóły wniosku o kontynuację są na stronie e-recepty na leki psychiatryczne.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Pramolan (opipramol, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Atarax (hydroksyzyna, URPL)
• Telefon wsparcia 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222
• WHO: Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11