ja po receptę

Enzymy trawienne: jak działają i kiedy ich brakuje

Ilustracja do artykułu: Enzymy trawienne: jak działają i kiedy ich brakuje
Wątroba i trzustka

Enzymy trawienne to białka, które rozkładają pokarm na cząsteczki na tyle małe, że jelito może je wchłonąć: amylaza trawi węglowodany, lipaza tłuszcze, a proteazy białka. Najwięcej z nich wytwarza trzustka. Gdy jej enzymów brakuje, pojawiają się tłuste stolce, wzdęcia i chudnięcie, a o leczeniu preparatami enzymów decyduje lekarz.

Czym są enzymy trawienne? Krótka odpowiedź

Enzymy trawienne to substancje wytwarzane przez organizm, które przyspieszają rozkład składników pokarmu na proste cząsteczki: cukry proste, kwasy tłuszczowe i aminokwasy. Bez nich nawet najzdrowszy posiłek przeszedłby przez jelita w dużej mierze niewykorzystany.

Każdy enzym ma swoje zadanie i działa w określonym miejscu przewodu pokarmowego. Trawienie zaczyna się już w ustach, trwa w żołądku, a najważniejsza jego część odbywa się w dwunastnicy i jelicie cienkim, gdzie trafia sok trzustkowy i żółć. Dlatego niedobór enzymów najczęściej wiąże się z chorobami trzustki, a rzadziej z brakiem pojedynczego enzymu w jelicie, jak przy nietolerancji laktozy.

Rodzaje enzymów: amylaza, lipaza, proteazy

Enzymy trawienne dzieli się według tego, co rozkładają. Trzy główne grupy to amylazy, lipazy i proteazy, a uzupełniają je enzymy rąbka szczoteczkowego jelita cienkiego.

EnzymCo trawiGdzie działa
Amylaza ślinowa i trzustkowaskrobię i inne węglowodany złożonejama ustna, dwunastnica
Lipaza trzustkowa (i w mniejszym stopniu żołądkowa)tłuszczedwunastnica, jelito cienkie
Pepsynabiałkażołądek
Trypsyna i chymotrypsynabiałka i peptydydwunastnica, jelito cienkie
Laktaza, sacharaza, maltazadwucukry, w tym cukier mlecznybłona śluzowa jelita cienkiego

Lipaza ma szczególne znaczenie, bo inne narządy w niewielkim stopniu przejmują jej pracę. Dlatego przy niedoborze enzymów trzustkowych pierwsze kłopoty dotyczą zwykle trawienia tłuszczu. Do rozkładu tłuszczów potrzebna jest też żółć z wątroby, która rozbija je na drobne kropelki, choć sama enzymem nie jest.

Gdzie powstają enzymy trawienne

Enzymy trawienne powstają w kilku miejscach, ale największą ich część wytwarza trzustka. Pozostałe narządy uzupełniają jej pracę na początku i na końcu trawienia.

  • Ślinianki wydzielają amylazę, która zaczyna rozkładać skrobię podczas żucia.
  • Żołądek wytwarza pepsynę i kwas solny, które rozpoczynają trawienie białek.
  • Trzustka uwalnia do dwunastnicy sok z amylazą, lipazą i proteazami, a także wodorowęglany, które zobojętniają kwaśną treść z żołądka.
  • Jelito cienkie ma na powierzchni komórek enzymy kończące rozkład cukrów i białek.

Bakterie jelita grubego fermentują to, czego nie strawiliśmy wcześniej, na przykład błonnik. Gdy trafia tam zbyt dużo niestrawionych resztek, fermentacja przybiera na sile i pojawiają się gazy oraz wzdęcia. Poziom amylazy i lipazy we krwi sprawdza się przy podejrzeniu ostrego zapalenia trzustki, ale nie mówi on, czy trzustka wytwarza dość enzymów do trawienia. Badania krwi związane z trzustką opisuje strona próby wątrobowe, lipaza i amylaza.

Objawy niedoboru enzymów trzustkowych

Niedobór enzymów trzustkowych, nazywany zewnątrzwydzielniczą niewydolnością trzustki, objawia się przede wszystkim złym trawieniem tłuszczów. Typowe dolegliwości to:

  • tłuste, obfite, jasne stolce o bardzo nieprzyjemnym zapachu, trudne do spłukania
  • wzdęcia, gazy i uczucie przelewania po posiłkach
  • biegunka lub luźne stolce, zwłaszcza po tłustym jedzeniu
  • chudnięcie mimo normalnego apetytu
  • objawy niedoboru witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K)

Najczęstsze przyczyny to przewlekłe zapalenie trzustki, mukowiscydoza, operacje trzustki lub żołądka, a także nowotwór trzustki. Niedobór enzymów zdarza się też u części osób z długo trwającą cukrzycą. O przewlekłym zapaleniu trzustki piszę szerzej w tekście przewlekłe zapalenie trzustki.

Niedobór potwierdza lekarz, najczęściej oznaczając elastazę trzustkową w kale i zlecając badania obrazowe. Chudnięcie, żółtaczka, ciemny mocz i odbarwione stolce wymagają pilnej wizyty, bo mogą wskazywać na poważną chorobę trzustki lub dróg żółciowych.

Enzymy trzustkowe na receptę - kiedy lekarz je zaleca

Lekarz zaleca enzymy trzustkowe wtedy, gdy potwierdzi niedobór, czyli gdy trzustka nie wytwarza dość enzymów do prawidłowego trawienia. Preparaty zawierają pankreatynę, czyli mieszaninę lipazy, amylazy i proteaz, zwykle w kapsułkach z mikrogranulkami, które chronią enzymy przed kwasem żołądkowym.

Leczenie jest zwykle długotrwałe, a lekarz dobiera ilość preparatu do posiłków, wielkości zawartości tłuszczu i objawów pacjenta, a potem koryguje ją na podstawie efektów. Enzymy przyjmuje się razem z jedzeniem, bo muszą wymieszać się z treścią pokarmową. Nie zmieniaj ilości samodzielnie i nie odstawiaj leku, gdy poczujesz poprawę, bo poprawa wynika właśnie z jego działania.

Jeśli przyjmujesz już enzymy zalecone przez lekarza i potrzebujesz kontynuacji, o recepcie online piszę w tekście enzymy trzustkowe na receptę online. Lekarz oceni wniosek i dokumentację, a o wystawieniu recepty decyduje sam. Konsultacja kosztuje 59,00 zł, a recepta jest pełnopłatna.

Jak wspierać naturalne trawienie na co dzień

Zdrowy przewód pokarmowy zwykle wytwarza tyle enzymów, ile potrzebuje, więc codzienne wsparcie trawienia polega raczej na nawykach niż na dodatkowych preparatach. Najwięcej zmienia spokojne jedzenie: dokładne żucie zwiększa kontakt pokarmu ze śliną i ułatwia pracę żołądkowi.

  • jedz regularnie i nie przejadaj się, bo bardzo duży, tłusty posiłek obciąża trawienie u każdego
  • ogranicz alkohol, który jest jedną z głównych przyczyn przewlekłego zapalenia trzustki
  • nie pal, bo palenie także uszkadza trzustkę
  • dbaj o błonnik i płyny, które pomagają w regularnym przesuwaniu treści przez jelita

Uczucie ciężkości po obfitej kolacji nie oznacza niedoboru enzymów. Jeśli jednak niestrawność, wzdęcia czy uczucie pełności wracają często i bez wyraźnej przyczyny, warto je zgłosić lekarzowi. Szerzej o takich dolegliwościach piszę w tekście niestrawność i uczucie pełności, a przegląd chorób przewodu pokarmowego znajdziesz na stronie układ pokarmowy.

Suplementy z enzymami a leki - różnice

Suplementy z enzymami i leki z enzymami trzustkowymi różnią się przede wszystkim statusem prawnym, kontrolą jakości i celem stosowania. Lek przechodzi badania i rejestrację, ma określoną aktywność enzymów w każdej kapsułce i ulotkę ze wskazaniami. Suplement diety jest tylko zgłaszany do rejestru i nie musi udowadniać skuteczności.

CechaLek z pankreatynąSuplement z enzymami
Celleczenie potwierdzonego niedoboruwsparcie trawienia u osób zdrowych
Składstandaryzowana aktywność lipazy, amylazy i proteazczęsto enzymy roślinne (bromelaina, papaina) lub mieszanki
Dowody działaniabadania klinicznezwykle niewielkie lub brak
Kto decydujelekarzkonsument

Osobną grupą jest laktaza w tabletkach dla osób z nietolerancją laktozy, która może realnie zmniejszyć objawy po nabiale. Więcej piszę w tekście nietolerancja laktozy. Jeśli suplement z enzymami nie pomaga, a objawy trwają, nie zwiększaj ilości na własną rękę, tylko zgłoś się na diagnostykę.

Najczęstsze pytania

Czy enzymy trawienne pomagają na wzdęcia?

Pomagają wtedy, gdy wzdęcia wynikają z niedoboru enzymów, na przykład przy niewydolności trzustki albo nietolerancji laktozy. U większości osób wzdęcia mają inne przyczyny, takie jak fermentacja błonnika czy zespół jelita drażliwego, i suplement z enzymami niewiele wtedy zmienia.

Kiedy przyjmować enzymy trawienne?

Enzymy trzustkowe przyjmuje się razem z posiłkiem, bo muszą wymieszać się z jedzeniem, żeby zadziałać. Dokładny sposób przyjmowania przy większych i mniejszych posiłkach ustala lekarz, a w przypadku suplementu obowiązuje opis na opakowaniu.

Jakie badanie pokazuje niedobór enzymów trzustkowych?

Najczęściej stosuje się oznaczenie elastazy trzustkowej w kale. Niski wynik przemawia za niedoborem, a lekarz zwykle uzupełnia diagnostykę badaniami obrazowymi trzustki. Poziom amylazy i lipazy we krwi nie służy do oceny tego niedoboru.

Czy można brać enzymy trzustkowe bez konsultacji?

Część preparatów z pankreatyną jest dostępna bez recepty, ale przewlekłe objawy złego trawienia, takie jak tłuste stolce czy chudnięcie, wymagają ustalenia przyczyny. Przyjmowanie enzymów na własną rękę może opóźnić rozpoznanie choroby trzustki.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Jak powstają i są sprawdzane nasze artykuły? Przeczytaj wytyczne redakcyjne.