Jelito: budowa, funkcje i najczęstsze choroby jelit

Jelito to część przewodu pokarmowego, w której pokarm jest ostatecznie trawiony, a składniki odżywcze i woda przechodzą do krwi. Dzieli się na dwa odcinki o różnej budowie i różnych zadaniach.

	Jelito cienkie	Jelito grube
odcinki	dwunastnica, jelito czcze, jelito kręte	kątnica z wyrostkiem robaczkowym, okrężnica, odbytnica
długość	kilka metrów	około półtora metra
główne zadanie	trawienie i wchłanianie składników odżywczych	wchłanianie wody i elektrolitów, formowanie stolca
bakterie	stosunkowo nieliczne	ogromna liczba i duża różnorodność

Jelito cienkie odpowiada za trawienie pokarmu i wchłanianie niemal wszystkich składników odżywczych. Zaczyna się dwunastnicą, do której uchodzą przewody trzustki i wątroby. Sok trzustkowy i żółć rozkładają tam białka, tłuszcze i węglowodany.

Dalsze odcinki, jelito czcze i kręte, mają wnętrze pokryte kosmkami. To drobne wypustki śluzówki, które bardzo zwiększają powierzchnię wchłaniania. Przez nie do krwi przechodzą cukry, aminokwasy, tłuszcze, witaminy i minerały, a w końcowym odcinku jelita krętego także witamina B12 i kwasy żółciowe.

Gdy kosmki są uszkodzone, jak w celiakii, organizm słabiej przyswaja składniki odżywcze i pojawiają się niedobory. Jakie badania pomagają to sprawdzić, opisuję w tekście celiakia - jakie badania.

Jelito grube przejmuje resztki pokarmu z jelita cienkiego, odzyskuje z nich wodę i formuje stolec. Zaczyna się w prawym dole brzucha kątnicą, do której przyczepiony jest wyrostek robaczkowy.

Dalej biegnie okrężnica: wstępująca po prawej stronie brzucha, poprzeczna pod żołądkiem, zstępująca po lewej i esowata w lewym dole. Ostatni odcinek to odbytnica, która gromadzi stolec do chwili wypróżnienia. Ruchy jelita grubego są powolne, a treść przesuwa się przez nie zwykle przez wiele godzin.

W ścianie jelita grubego mogą tworzyć się uchyłki, czyli małe uwypuklenia, i polipy, czyli narośla na śluzówce. O obu sprawach piszę w osobnych tekstach: uchyłki jelita grubego i polipy jelita grubego.

Mikrobiota jelitowa to bakterie i inne drobnoustroje żyjące w jelitach, głównie w jelicie grubym. Nie są intruzami, tylko częścią prawidłowo działającego przewodu pokarmowego.

• rozkładają błonnik, którego człowiek sam nie trawi,
• wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, którymi odżywiają się komórki jelita,
• uczestniczą w wytwarzaniu niektórych witamin,
• utrudniają namnażanie się bakterii chorobotwórczych,
• współpracują z układem odpornościowym.

Skład mikrobioty zmienia się pod wpływem diety, antybiotyków i chorób. Problem pojawia się też wtedy, gdy bakterie namnażają się tam, gdzie powinno ich być mało, czyli w jelicie cienkim. Ten stan opisuję w tekście o SIBO.

Choroby jelit dzielą się na czynnościowe, w których badania nie pokazują uszkodzeń, i organiczne, w których widać zmiany w jelicie. Do najczęstszych należą:

• zespół jelita drażliwego - ból brzucha z biegunkami, zaparciami albo naprzemiennie, bez zmian w badaniach,
• infekcje jelitowe - wirusowe, bakteryjne i pasożytnicze,
• celiakia - nietolerancja glutenu z uszkodzeniem kosmków,
• nietolerancje pokarmowe, na przykład laktozy,
• choroby zapalne jelit - choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• uchyłki i polipy jelita grubego,
• rak jelita grubego, który często rozwija się z polipów.

Więcej o chorobach przewodu pokarmowego zebrałam w dziale układ pokarmowy.

Jelitom najbardziej służą zwykłe nawyki: urozmaicona dieta, płyny i ruch. Nie potrzebują specjalnych kuracji oczyszczających, których skuteczności nie potwierdzono.

• jedz warzywa, owoce, pełne ziarna i rośliny strączkowe, bo błonnik karmi bakterie jelitowe,
• pij wodę w ciągu dnia,
• ruszaj się regularnie, bo ruch pobudza pracę jelit,
• ogranicz mięso przetworzone i alkohol,
• nie bierz antybiotyków bez wskazań lekarza,
• wykonuj badania przesiewowe jelita grubego w wieku, w którym zaleca się je w Polsce.

Probiotyki pomagają w określonych sytuacjach, na przykład przy niektórych biegunkach, ale nie zastąpią diety i nie każdy ich potrzebuje.

Większość dolegliwości jelitowych mija sama, ale niektóre objawy wymagają oceny lekarza. Umów wizytę, jeśli zauważysz:

• krew w stolcu albo czarne, smoliste stolce,
• zmianę rytmu wypróżnień trwającą dłużej niż kilka tygodni,
• niezamierzoną utratę masy ciała,
• biegunkę budzącą w nocy,
• niedokrwistość albo niedobory witamin w wynikach,
• przewlekły ból brzucha.

Silny, nagły ból brzucha, gorączka z bólem, uporczywe wymioty, odwodnienie albo obfite krwawienie z odbytu to powód do pilnej pomocy: SOR albo numer 112.

Diagnostykę jelit zaczyna się od prostych badań, a po bardziej inwazyjne lekarz sięga, gdy wyniki albo objawy tego wymagają.

Badanie	Co pokazuje
morfologia, CRP, żelazo, witamina B12	niedokrwistość, stan zapalny, niedobory
kalprotektyna w kale	stan zapalny w jelicie, pomaga odróżnić chorobę zapalną od czynnościowej
krew utajona w kale	niewidoczne gołym okiem krwawienie z przewodu pokarmowego
przeciwciała w kierunku celiakii	podejrzenie celiakii
USG jamy brzusznej	narządy jamy brzusznej, pogrubienie ściany jelita
kolonoskopia	wnętrze jelita grubego, możliwość pobrania wycinków i usunięcia polipów

Kolonoskopia to podstawowe badanie jelita grubego. Pozwala obejrzeć całą śluzówkę, pobrać wycinki i od razu usunąć polipy. Jak uzyskać skierowanie, opisuję na stronie skierowanie na kolonoskopię. Konsultacja kosztuje 69,00 zł, a o tym, czy skierowanie jest zasadne, decyduje lekarz. Samo badanie opłacasz w placówce, która je wykonuje.

Kolonoskopia wymaga dokładnego oczyszczenia jelita, bo tylko wtedy lekarz zobaczy całą śluzówkę. Przygotowanie zaczyna się kilka dni wcześniej.

• na kilka dni przed badaniem rezygnujesz z produktów z pestkami i drobnymi nasionami,
• dzień przed badaniem przechodzisz na dietę płynną,
• pijesz preparat oczyszczający według instrukcji placówki,
• z lekarzem lub placówką uzgadniasz, co zrobić z lekami przeciwkrzepliwymi, preparatami żelaza i lekami na cukrzycę.

Szczegółowe zasady przekazuje placówka, która wykonuje badanie, i trzeba się ich trzymać, bo źle oczyszczone jelito często oznacza powtórkę.