Jelito drażliwe (IBS): objawy, postacie i leczenie

Zespół jelita drażliwego (IBS, z ang. irritable bowel syndrome) to zaburzenie czynnościowe, czyli takie, w którym jelito wygląda w badaniach prawidłowo, a mimo to pracuje inaczej, niż powinno. Lekarze opisują je jako zaburzenie komunikacji między jelitem a mózgiem.

U osób z IBS jelito reaguje silniej na bodźce, które u innych przechodzą niezauważone: rozciąganie przez gazy, określone składniki jedzenia czy stres. Znaczenie mają też zmiany w mikrobiocie jelitowej, przebyta infekcja przewodu pokarmowego i nadwrażliwość nerwów czuciowych jelita. Choroba częściej dotyczy kobiet i zwykle zaczyna się przed 50. rokiem życia.

Głównym objawem jelita drażliwego jest nawracający ból albo skurcz brzucha, który zmienia się przy wypróżnieniu, najczęściej słabnie po nim. Do tego dochodzi zmiana częstości lub wyglądu stolca.

• wzdęcia i uczucie rozpierania, narastające w ciągu dnia,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• śluz w stolcu,
• nagła potrzeba skorzystania z toalety, zwłaszcza rano i po posiłkach,
• okresy nasilenia przeplatane spokojniejszymi tygodniami.

Wiele osób z IBS ma też objawy spoza jelit: zmęczenie, bóle głowy, gorszy sen czy dolegliwości ze strony pęcherza. Objawy często nasilają się w okresie stresu albo w drugiej połowie cyklu miesiączkowego.

Postać IBS określa się na podstawie tego, jakie stolce przeważają w dni z dolegliwościami. Pomaga w tym siedmiostopniowa bristolska skala uformowania stolca.

Postać	Co dominuje	Na czym skupia się leczenie
Biegunkowa (IBS-D)	luźne, wodniste stolce, parcie	zmniejszenie częstości wypróżnień i parcia
Zaparciowa (IBS-C)	twarde, grudkowate stolce, rzadkie wypróżnienia	ułatwienie wypróżnień i zmniejszenie wzdęć
Mieszana (IBS-M)	na przemian biegunki i zaparcia	łagodzenie objawu, który akurat przeważa
Nieokreślona	objawy nie pasują wyraźnie do żadnej grupy	indywidualnie, według dolegliwości

Postać może zmieniać się z czasem. Szerzej o każdej z nich piszę w tekstach IBS z biegunką - leczenie oraz zaparcia i jelito drażliwe.

Lekarz rozpoznaje IBS na podstawie charakteru objawów i wykluczenia innych chorób, bo nie ma jednego badania, które by go potwierdzało. Stosuje się kryteria rzymskie: nawracający ból brzucha występujący średnio co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, związany z wypróżnieniem albo ze zmianą częstości lub wyglądu stolca, przy początku dolegliwości co najmniej pół roku wcześniej.

Zakres badań zależy od wieku i objawów. Najczęściej obejmuje:

• morfologię krwi i wskaźniki stanu zapalnego,
• badania w kierunku celiakii,
• hormony tarczycy, gdy obraz to sugeruje,
• kalprotektynę w kale, która pomaga odróżnić IBS od zapalnych chorób jelit,
• kolonoskopię przy objawach alarmowych albo u osób starszych.

Podobne dolegliwości może dawać przerost bakteryjny jelita cienkiego, który opisuję w artykule SIBO - objawy i leczenie.

Zmiana diety jest jednym z najskuteczniejszych sposobów łagodzenia objawów IBS, a najlepiej przebadana jest dieta low FODMAP. Ogranicza ona krótkołańcuchowe węglowodany, które słabo się wchłaniają i fermentują w jelicie, takie jak fruktany, laktoza, fruktoza w nadmiarze czy alkohole cukrowe.

Dieta ma trzy etapy: kilkutygodniowe ograniczenie, stopniowe wprowadzanie produktów z powrotem i ustalenie własnej, możliwie szerokiej listy. Nie jest przeznaczona na całe życie. Jak przejść przez wszystkie etapy, wyjaśniam w tekście dieta low FODMAP krok po kroku.

• jem regularnie, bez długich przerw i bardzo obfitych posiłków,
• przy zaparciach zwiększam błonnik powoli, najlepiej rozpuszczalny, i piję więcej wody,
• ograniczam tłuste potrawy, alkohol i dużą ilość kawy, jeśli nasilają objawy,
• prowadzę przez kilka tygodni dzienniczek jedzenia i objawów.

Leki w IBS dobiera się do objawu, który najbardziej przeszkadza, a nie do samej nazwy choroby. Lekarz może sięgnąć po kilka grup:

• leki rozkurczowe łagodzące bolesne skurcze jelit,
• leki zwalniające pracę jelit w postaci biegunkowej,
• środki osmotyczne i błonnik w postaci zaparciowej,
• leki działające na oś jelito-mózg, na przykład niektóre leki przeciwdepresyjne w niskich dawkach, które zmniejszają nadwrażliwość jelita,
• wybrane antybiotyki działające w świetle jelita u części osób z postacią biegunkową.

Probiotyki pomagają części chorych, ale efekt zależy od szczepu, o czym piszę w tekście probiotyk a lek na receptę w jelicie drażliwym. Jeśli lekarz prowadzący ustalił już leczenie, a kończy mi się lek, mogę złożyć wniosek o kontynuację online; o wystawieniu recepty decyduje lekarz po ocenie wniosku. Przy zaostrzeniu, które nie pozwala pracować, pomocna bywa strona zwolnienie przy zaostrzeniu IBS.

Niektóre objawy wskazują, że przyczyną dolegliwości może być coś innego niż jelito drażliwe, i wtedy potrzebna jest szybka diagnostyka. Należą do nich:

• krew w stolcu albo czarne, smoliste stolce,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• niedokrwistość w badaniach krwi,
• gorączka bez innej przyczyny,
• biegunka, która budzi w nocy,
• pierwsze objawy jelitowe po 50. roku życia,
• rak jelita grubego, celiakia lub zapalna choroba jelit u bliskiej osoby w rodzinie.

Przy silnym, narastającym bólu brzucha, wymiotach z krwią albo objawach odwodnienia jadę na SOR lub dzwonię pod 112.

Poza dietą i lekami na objawy IBS realnie wpływają sen, aktywność fizyczna i sposób radzenia sobie z napięciem. Jelito ma gęstą sieć nerwów połączonych z mózgiem, więc przemęczenie i niepokój potrafią nasilić ból i biegunkę w ciągu kilku godzin.

• codzienny umiarkowany ruch, na przykład szybki spacer, rower czy pływanie, poprawia pracę jelit, zwłaszcza przy zaparciach,
• stałe pory snu i posiłków porządkują rytm wypróżnień,
• ćwiczenia oddechowe i rozluźniające pomagają przy bólu wywołanym napięciem,
• terapia poznawczo-behawioralna i hipnoterapia ukierunkowana na jelita mają dobre wyniki w badaniach nad IBS.

Gdy objawom jelitowym towarzyszy przewlekły lęk albo obniżony nastrój, mówię o tym lekarzowi, bo leczenie obu problemów razem zwykle daje lepszy efekt niż osobno.