ja po receptę

Co biorę na CHAD: stabilizatory nastroju, badania i ciąża

Stabilizatory nastroju to leki, które w chorobie afektywnej dwubiegunowej leczą epizody manii albo chronią przed nawrotami manii i depresji. Do tej grupy należą lit, lamotrygina, walproinian i karbamazepina, a podobne wskazania ma też kwetiapina z leków przeciwpsychotycznych. Przy części z nich regularne badania krwi są warunkiem bezpiecznego leczenia, a nie formalnością.

250,00 zł E-Recepta Psychiatryczna · płatność po wypełnieniu wniosku Wypełniam wniosek o kontynuację

Który lek na co: wskazania i kontrole w jednym miejscu

„Stabilizator” to nazwa roli, a nie jednej rodziny chemicznej. Lit podaje się jako węglan litu, a lamotrygina, walproinian i karbamazepina to leki przeciwpadaczkowe, które mają też wskazania w chorobie afektywnej dwubiegunowej (CHAD). Każdy ma w Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) inny zakres: jeden działa przede wszystkim na manię, inny chroni głównie przed depresją. Dlatego nie ma jednego leku na CHAD, który pasuje każdemu. Wybór zależy od tego, które epizody u mnie przeważają, od innych chorób i od planów rodzinnych.

Tabletki wszystkich opisanych tu substancji wydaje się na zwykłą receptę (Rp). Żadna z nich nie jest na wykazie substancji psychotropowych, więc nie dotyczą ich szczególne reguły dla benzodiazepin czy leków na ADHD.

SubstancjaRola w CHAD według ChPLCo się kontroluje
Lit (węglan litu, tabletki 250 mg)Lit leczy epizod maniakalny, zapobiega nawrotom CHAD, a w depresji nawracającej także kolejnym epizodom depresji.Przy licie oznacza się stężenie litu we krwi oraz czynność nerek i tarczycy, sód, wapń, glukozę i zapis EKG.
LamotryginaLamotrygina u dorosłych zapobiega epizodom depresji w CHAD typu I z przewagą depresji i nie służy do doraźnego leczenia manii ani depresji.Przy lamotryginie najważniejsza jest obserwacja skóry, zwłaszcza w pierwszych ośmiu tygodniach leczenia.
Walproinian (kwas walproinowy)Walproinian leczy epizody maniakalne, gdy lit jest przeciwwskazany albo źle tolerowany, a po dobrej odpowiedzi lekarz może rozważyć kontynuację.Przy walproinianie bada się wątrobę przed leczeniem i okresowo przez pierwsze 6 miesięcy, a także morfologię z płytkami krwi i krzepnięcie.
KarbamazepinaKarbamazepina leczy zespół maniakalny i zapobiega nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej.Przy karbamazepinie wykonuje się morfologię z płytkami, próby wątrobowe, badanie moczu i mocznik, a u osób z czynnikami ryzyka sód.
KwetiapinaKwetiapina leczy w CHAD epizody manii i ciężkiej depresji oraz zapobiega nawrotom u osób, które wcześniej na nią reagowały.Przy kwetiapinie kontroluje się masę ciała, glukozę i lipidy na początku i regularnie w trakcie leczenia.

Badania krwi przy licie, walproinianie i karbamazepinie

Lit ma mały współczynnik terapeutyczny: odstęp między stężeniem, które działa, a takim, które szkodzi, jest niewielki. Dlatego ChPL każe prowadzić leczenie według stężenia litu we krwi. Na początku oznacza się je co najmniej raz w tygodniu, po ustabilizowaniu co miesiąc lub co 2 miesiące, a w remisji co 2-3 miesiące. Przed rozpoczęciem ocenia się tarczycę, nerki, serce w EKG, sód i glukozę, a wapń bada się na starcie i okresowo. Czynność nerek kontroluje się okresowo przez całe leczenie, bo po długim stosowaniu litu opisano zmiany w nerkach.

Na stężenie litu wpływają inne leki. Podnoszą je m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ketoprofen), leki moczopędne, inhibitory ACE i sartany, a obniżają np. kofeina i teofilina. Gdy dostaję nowy lek od innego lekarza, zawsze mówię, że biorę lit. Biegunka, wymioty albo silne pocenie przy infekcji też mogą zmienić stężenie, więc wtedy kontaktuję się z lekarzem prowadzącym.

ChPL walproinianu zaleca badania czynności wątroby przed leczeniem i okresowo przez pierwsze 6 miesięcy, bo ciężkie uszkodzenie wątroby pojawiało się najczęściej w tym okresie. Przed startem i przed zabiegiem operacyjnym zaleca się też morfologię z płytkami krwi i badania krzepnięcia, a przy ostrym bólu brzucha oznaczenie enzymów trzustkowych.

Przed pierwszą tabletką karbamazepiny wykonuje się morfologię krwi z płytkami i retikulocytami oraz oznacza żelazo w surowicy, a potem powtarza te badania okresowo. Regularnie kontroluje się też wątrobę, mocz i mocznik. U osób pochodzenia chińskiego (grupa Han) i tajskiego lekarz rozważa przed leczeniem test na allel HLA-B*1502, związany z ciężkimi reakcjami skórnymi.

Sygnały, z którymi nie czekam do kolejnej kontroli

  • Lit: biegunka, wymioty, nasilone drżenie, chwiejny chód, niewyraźna mowa, splątanie albo senność mogą być pierwszymi objawami toksyczności. ChPL każe wtedy przerwać leczenie, więc od razu szukam pomocy lekarza.
  • Lamotrygina: każda wysypka, a także gorączka i powiększone węzły chłonne nawet bez wysypki. W badaniach w CHAD wysypka o znacznym nasileniu zdarzała się u około 1 na 1000 osób, a ryzyko rośnie przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki i przy jednoczesnym walproinianie.
  • Walproinian: nagłe osłabienie, brak apetytu, senność, powtarzające się wymioty i ból brzucha, zwłaszcza w pierwszych miesiącach leczenia.
  • Karbamazepina: gorączka, ból gardła, wysypka, owrzodzenia w jamie ustnej, łatwe siniaczenie i wybroczyny.
  • Każdy z tych leków: pogorszenie depresji albo myśli samobójcze. Charakterystyki wszystkich czterech ostrzegają przed nimi, a przy licie i lamotryginie szczególnie na początku leczenia i po zmianie dawki. Wtedy kontaktuję się z lekarzem bez zwłoki, a przy zagrożeniu życia dzwonię pod 112.

Planuję dziecko albo jestem w ciąży: co mówią charakterystyki

Przy stabilizatorach nastroju ciążę planuję razem z psychiatrą, zanim zrezygnuję z antykoncepcji. Po pozytywnym teście nie odstawiam leku na własną rękę, tylko od razu umawiam pilną wizytę, bo nagłe przerwanie leczenia też niesie ryzyko nawrotu.

  • Lit jest przeciwwskazany w ciąży, bo w I trymestrze działa teratogennie, zwłaszcza na serce dziecka. Przeciwwskazane jest też karmienie piersią, ponieważ lit przenika do mleka.
  • Walproinian w leczeniu CHAD jest przeciwwskazany w ciąży. U kobiet w wieku rozrodczym wolno go stosować tylko w ramach programu zapobiegania ciąży: z ujemnym testem ciążowym przed startem, skuteczną antykoncepcją bez przerw i kontrolą u specjalisty co najmniej raz w roku. Ciężkie wady wrodzone stwierdzano u około 11% dzieci kobiet z padaczką leczonych walproinianem w monoterapii, wobec około 2-3% w populacji ogólnej.
  • Mężczyzna leczony walproinianem powinien omówić z lekarzem skuteczną antykoncepcję, także dla partnerki, w trakcie leczenia i przez co najmniej 3 miesiące po nim, i w tym czasie nie oddawać nasienia.
  • Karbamazepina wiąże się z 2-3-krotnie większą częstością poważnych wad rozwojowych niż w populacji ogólnej. Może też osłabiać antykoncepcję hormonalną, dlatego ChPL zaleca inną skuteczną metodę w trakcie leczenia i przez dwa tygodnie po nim.
  • Lamotrygina: dane o ponad 8700 kobietach przyjmujących ją w monoterapii w I trymestrze nie wskazują na znaczący wzrost ryzyka poważnych wad. Jej stężenie zmienia się jednak w ciąży i po porodzie, więc ChPL zaleca je kontrolować. Tabletki antykoncepcyjne z etynyloestradiolem i lewonorgestrelem zwiększały w badaniu usuwanie lamotryginy mniej więcej dwukrotnie, co lekarz musi uwzględnić.

Przedłużam receptę, gdy leczenie już trwa

Rozpoznanie CHAD i pierwszy dobór stabilizatora to zadanie psychiatry na wizycie. Do psychiatry w NFZ nie potrzebuję skierowania. Wniosek online ma sens dopiero wtedy, gdy leczenie jest już ustalone, a ja mam dokumentację: kartę z ostatniej wizyty, wypis albo zaświadczenie z nazwą leku, a przy licie także aktualny wynik stężenia.

Wypełniam formularz z wywiadem, a wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301). Pytania dodatkowe padają na czacie. Jeśli lekarz poprosi o dokumenty, mam 48 godzin na odpowiedź. Ustawa o zawodach lekarza pozwala wystawić receptę na kontynuację bez badania, gdy uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji, ale decyzja zawsze należy do lekarza i może on odmówić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Wniosek nie zastąpi wizyty, gdy wraca mania albo depresja, gdy pojawiły się nowe objawy albo gdy trzeba zmienić lek. Więcej o samej chorobie piszemy w tekście o chorobie afektywnej dwubiegunowej, a listę dokumentów do wniosku zebraliśmy w poradniku co przygotować przed kontynuacją. Opisy pojedynczych substancji: węglan litu, lamotrygina w zapobieganiu depresji, kwas walproinowy, karbamazepina w CHAD i kwetiapina.

Substancje z tej grupy

Źródła

Najczęstsze pytania

Jakie leki na CHAD mogę w ogóle dostać?

W CHAD stosuje się lit, lamotryginę, walproinian i karbamazepinę, a także niektóre leki przeciwpsychotyczne, np. kwetiapinę. Różnią się zakresem: lamotrygina u dorosłych chroni głównie przed depresją, walproinian leczy manię, a lit i karbamazepina leczą manię i zapobiegają nawrotom. Który lek jest dla mnie, ustala psychiatra po rozpoznaniu. Wniosek online służy wyłącznie przedłużeniu leczenia, które już prowadzę.

Czy biorąc lit, muszę regularnie oddawać krew?

Tak. Lit działa w wąskim zakresie stężeń, więc ChPL każe kontrolować jego poziom we krwi: na początku co najmniej raz w tygodniu, później co miesiąc lub co 2 miesiące, a w remisji co 2-3 miesiące. Przed leczeniem ocenia się też tarczycę, a nerki i wapń kontroluje się okresowo. Przy wniosku o przedłużenie recepty przydaje się aktualny wynik stężenia litu.

Biorę walproinian i myślę o ciąży. Co powinnam zrobić?

Najpierw umawiam wizytę u psychiatry, zanim przestanę stosować antykoncepcję. W leczeniu CHAD walproinian jest w ciąży przeciwwskazany, a u kobiet w wieku rozrodczym wolno go stosować tylko w programie zapobiegania ciąży. Leku nie odstawiam samodzielnie. Lekarz omówi, czym go zastąpić i kiedy to zrobić.

Czy stabilizatory nastroju to leki psychotropowe w sensie prawnym?

Nie. Lit, lamotrygina, walproinian, karbamazepina i kwetiapina nie są na wykazie substancji psychotropowych. W tabletkach wydaje się je na zwykłą receptę Rp. Potocznie bywają nazywane lekami psychotropowymi, bo działają na psychikę, ale szczególne przepisy dla substancji psychotropowych, np. 30-dniowy termin realizacji recepty, ich nie dotyczą.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W stanie nagłego zagrożenia zdrowia lub życia dzwonię pod 112.

Jak powstają i są sprawdzane nasze artykuły? Przeczytaj wytyczne redakcyjne.