Gdzie jest żołądek i jak działa

Żołądek znajduje się w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha między łukami żebrowymi, przesunięty w lewo od linii środkowej ciała. Od góry przylega do przepony, po lewej sięga pod żebra, a jego dolna część kieruje się w prawo, w stronę dwunastnicy.

W sąsiedztwie żołądka leżą wątroba (z prawej i z przodu), śledziona (z lewej i z tyłu), trzustka (za żołądkiem) oraz poprzecznica, czyli fragment jelita grubego (poniżej). Dlatego ból w tej okolicy nie zawsze pochodzi z żołądka. Położenie zmienia się też trochę zależnie od wypełnienia, pozycji ciała i budowy, u osób szczupłych żołądek bywa ułożony niżej. Przegląd narządów trawiennych i ich dolegliwości zebrałem w dziale układ pokarmowy.

Żołądek ma kształt zakrzywionego worka, w którym wyróżnia się kilka części o różnych zadaniach.

Część	Gdzie leży	Za co odpowiada
Wpust	połączenie z przełykiem	wpuszcza pokarm i razem z dolnym zwieraczem przełyku ogranicza cofanie treści
Dno	kopuła pod przeponą	gromadzi powietrze połknięte z jedzeniem
Trzon	największa, środkowa część	wydziela kwas i enzymy, miesza pokarm
Część odźwiernikowa	dolny odcinek	rozdrabnia treść i przesuwa ją dalej
Odźwiernik	połączenie z dwunastnicą	mięsień, który porcjami przepuszcza treść do jelita

Ściana żołądka ma kilka warstw: błonę śluzową z gruczołami, warstwę podśluzową z naczyniami, grubą warstwę mięśni ułożonych w trzech kierunkach i zewnętrzną błonę surowiczą. Pusty żołądek ma niewielką objętość, ale po obfitym posiłku rozciąga się do około półtora litra.

Żołądek przechowuje pokarm, rozpoczyna trawienie białek i porcjami przekazuje papkowatą treść do dwunastnicy. Robi to dzięki kilku rodzajom komórek w błonie śluzowej.

• komórki okładzinowe wytwarzają kwas solny oraz czynnik wewnętrzny potrzebny do wchłaniania witaminy B12,
• komórki główne wydzielają pepsynogen, z którego w kwaśnym środowisku powstaje pepsyna trawiąca białka,
• komórki wydzielające śluz tworzą warstwę chroniącą ścianę żołądka przed własnym kwasem,
• komórki hormonalne wydzielają między innymi gastrynę, która pobudza produkcję kwasu.

Kwas solny ma też funkcję obronną: niszczy dużą część drobnoustrojów połkniętych z jedzeniem. Mięśnie ściany rytmicznie mieszają treść, a pokarm zostaje w żołądku od mniej więcej dwóch do kilku godzin, najdłużej po tłustych daniach. Gdy równowaga między kwasem a ochroną śluzówki się zaburza, pojawia się nadkwasota, o której piszę w tekście przewlekła nadkwaśność żołądka.

Ból żołądka odczuwa się najczęściej w nadbrzuszu, pośrodku pod mostkiem albo nieco na lewo, ale miejsce bólu tylko częściowo wskazuje jego źródło. Ta sama okolica boli przy chorobach przełyku, trzustki, pęcherzyka żółciowego, a nawet serca.

Charakter dolegliwości	Możliwa przyczyna
pieczenie za mostkiem po jedzeniu lub w nocy	refluks, nadkwasota
ból na czczo, łagodniejący po posiłku	choroba wrzodowa dwunastnicy
pełność i ból po niewielkim posiłku, bez zmian w badaniach	dyspepsja czynnościowa
ból pod prawym żebrem po tłustym posiłku	pęcherzyk żółciowy
silny ból nadbrzusza promieniujący do pleców	trzustka, wymaga pilnej oceny

Pełność i ból w nadbrzuszu bez uchwytnej przyczyny opisuję szerzej w tekście dyspepsja czynnościowa. Nagły, bardzo silny ból brzucha, wymioty krwią albo czarne stolce to powód, by jechać na SOR lub dzwonić pod 112.

Najczęstsze choroby żołądka to zapalenie błony śluzowej, choroba wrzodowa, dyspepsja czynnościowa i choroba refluksowa, która dotyczy głównie przełyku, ale zaczyna się w żołądku.

• zapalenie żołądka, często związane z bakterią Helicobacter pylori, alkoholem albo lekami przeciwbólowymi, opisuję w tekście zapalenie żołądka - objawy,
• choroba wrzodowa, czyli ubytki w śluzówce żołądka lub dwunastnicy,
• dyspepsja czynnościowa, w której objawy są, a badania nie pokazują zmian,
• polipy i nowotwory żołądka, rzadsze, ale wymagające czujności przy objawach alarmowych.

Wspólną cechą wielu z nich są niespecyficzne objawy: ból, pieczenie, nudności, uczucie pełności. Dlatego przy dolegliwościach trwających tygodniami lekarz zwykle zleca badania, zamiast leczyć na ślepo.

Część osób ma też objawy żołądkowe wywołane przez leki przyjmowane z innego powodu, na przykład przeciwbólowe, przeciwzakrzepowe czy niektóre suplementy żelaza. W takiej sytuacji pomaga pokazanie lekarzowi pełnej listy leków.

Podstawowym badaniem żołądka jest gastroskopia, a najczęściej zlecanym badaniem nieinwazyjnym test na obecność Helicobacter pylori.

Gastroskopia polega na wprowadzeniu przez usta cienkiego, giętkiego endoskopu z kamerą. Lekarz ogląda przełyk, żołądek i dwunastnicę, a w razie potrzeby pobiera wycinki do badania histopatologicznego i w kierunku Helicobacter pylori. Badanie wykonuje się na czczo, a szczegóły przygotowania podaje pracownia. Można je wykonać w znieczuleniu.

Test na Helicobacter pylori wykonuje się z kału (antygen) albo z wydychanego powietrza (test oddechowy). Przed nim pracownia zwykle prosi o przerwę w lekach hamujących wydzielanie kwasu i w antybiotykach, ale o odstawieniu leku decyduje lekarz. Informacje o skierowaniach znajdziesz na stronach skierowanie na gastroskopię i skierowanie na test na Helicobacter pylori. Skierowanie wystawia lekarz, jeśli po ocenie wniosku uzna badanie za zasadne.

O żołądek najlepiej dbają regularne posiłki, umiar w alkoholu i ostrożność z lekami przeciwbólowymi, bo to te czynniki najczęściej naruszają równowagę między kwasem a ochroną śluzówki.

• jem o stałych porach i nie objadam się późnym wieczorem,
• nie łykam leków przeciwbólowych z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych na pusty żołądek i nie stosuję ich dłużej, niż mówi ulotka, bez porady lekarza,
• ograniczam alkohol i nie palę,
• przy nadwadze staram się schudnąć, bo tłuszcz brzuszny zwiększa cofanie treści do przełyku,
• nie bagatelizuję objawów trwających kilka tygodni, nawet łagodnych.

Nie ma diety, która „oczyści” albo „zakwasi” żołądek. Suplementy reklamowane jako osłonowe nie zastępują diagnostyki, gdy dolegliwości się powtarzają, a leczenie Helicobacter pylori, jeśli jest potrzebne, prowadzi lekarz.